Δεν αρμόζει σ' έναν τόσο ατυπικό άνθρωπο ένας τυπικός επικήδειος. Άλλωστε η γνώση της νεοϋορκέζικης καταγωγής, της ευκατάστατης οικογενείας, παρά το εξελισσόμενο Κραχ του αμερικανικού '30, του ατάλαντου ξεκινήματος ως ηθοποιού και το πέρασμα στην παραγωγή (εμβληματικών) τίτλων για την Παραμάουντ, σε πρακτικά ούτε 40 χρόνια καριέρας – με διαλείμματα μάλιστα – δεν αποτυπώνει ούτε ένα γράμμα από τον Θρύλο του Έβανς.
Καλύτερα να τα πει κανείς με τον τρόπο ενός πλούσιου τύπου με εξίσου πλούσια σοφία δρόμου (λεωφόρου περισσότερο), ενός ανθρώπινου παραγώγου μιας λογικής που στο Χόλιγουντ διέπρεπε τις ανεπιστρεπτί περασμένες εκείνες εποχές. Στην Μέκκα του σινεμά δεν υπάρχει καλό και κακό, όχι με την έννοια που οι κανονικοί εμείς μπορεί να το συλλαμβάνουμε και να προσπαθούμε, ίσως, να το εξυπηρετούμε και να το αποτρέπουμε. Στο Χόλιγουντ υπάρχει ο αμοραλισμός του χρήματος, της ένδοξης ματαιοδοξίας, του εξοντωτικού ανταγωνισμού, της κερδισμένης (πρόσκαιρης) λάμψης, των αφηνιασμένων πάρτι, των ρέοντων ναρκωτικών, των ζάμπλουτων σουαρέ, των ευδαίμονων δείπνων, των απίστευτων ιστοριών, της ζωής που σου φεύγει απ' τα χέρια ενώ προσπαθείς, απλά (…), να την κάνεις ταινία. Και ο φαύλος κύκλος να ξαναρχίσει.
Ο Έβανς είναι όλα τα παραπάνω – και μερικά ακόμα που δεν θα μάθουμε ποτέ. Δεν μπορούμε – και δεν χρειάζεται. Αρκεί να γνωρίζουμε, εκ του αποτελέσματος, πως φτιάχνουν εκείνη την αλλόκοσμη μαγιά που χρειάζονται κάποια έργα για να μπορούν να περικλείσουν και να αποτυπώσουν μια στιγμή της εποχής τους και της ζωής μας. Τίποτα πιο μεγαλόστομο (αν και άνετα αντέχουν), τίποτα λιγότερο όμως επίσης.
Ήταν ένας ατάλαντος ηθοποιός, το έχουμε δει, το λέει κι ο Φρίντκιν στον αγαπητικό του αποχαιρετισμό. Γι' αυτόν όμως ο κτηνώδης Ντάριλ Ζάνουκ της Φοξ είχε πει στα γυρίσματα του «Sun Also Rises» του Χένρι Κινγκ με τον Τάιρον Πάουερ και την Άβα Γκάρντνερ, το περίφημο «ο μικρός μένει στην ταινία» (ο κλασικός τίτλος της μετέπειτα αυτοβιογραφίας του Έβανς), όταν οι συνάδελφοί του δεν πολυάντεχαν την αταλαντοσύνη του. Αποφάσισε να το γυρίσει σε παραγωγός. Είχε το γούστο, είχε το κριτήριο, είχε το στομάχι, είχε και τα λεφτά. Δεν είχε εμπειρία. Δεν πείραξε κανέναν. Όταν ανέλαβε την Παραμάουντ το στούντιο ήταν στην χειρότερη εποχή του, το τελευταίο των majors, κόντευε να κλείσει μια βαθιά ιστορική διαδρομή.
Ο Έβανς το πήρε και μέσα σε εφτά χρόνια έκανε 17 ταινίες. «Το Μωρό της Ρόζμαρι», τη «Ληστεία α λα Ιταλικά», το «Love Story», τον «Νονό», τoν 2ο «Νονός», το «Σέρπικο», το «Χάρολντ και Μοντ», τη «Συνομιλία». Κι απ' αυτά που δεν λες πρώτα, το «Odd Couple», το «Ξυπόλητοι στο Πάρκο», το «Αληθινό Θράσος», την «Εξομολόγηση» του Γαβρά, τον «Μεγάλο Γκάτσμπι». Κατάλαβες.
Το στούντιο από έσχατο έγινε ξανά πρώτο. Δεν γούσταρε ο ίδιος. Ήθελε την ανεξαρτησία του. Ηγείτο ενός στούντιο-κολοσσού αλλά ήθελε να κάνει ταινίες και ανεξάρτητα. Έτσι ήταν μια εποχή παραγωγών που λάτρευαν τόσο τις ταινίες που έβαζαν την υστεροφημία τους πίσω από τα έργα. Έτσι γίνονται μεγάλα έργα. Όπως είπε η Ρόουζ ΜακΓκάουαν στον δικό της αποχαιρετισμό: «…αυτό είναι το αληθινό Χόλιγουντ. Των πρωτοπόρων, των λωποδυτών, των καουμπόιδων, των larger than life τύπων. Όχι των συγχωνευμένων που κυβερνούν με γνώμονα τη μετριότητα κάνοντας ταινίες συναινετικά».
Ο Έβανς είναι ο τελευταίος μεγιστάνας της εποχής που το Χόλιγουντ έζησε την τελευταία του ακμή, πάντρεψε τους δημιουργούς με το χρήμα κι έδειξε πως ο συνδυασμός μπορούσε να δουλεύει δίκοπα. Στα θρυλικά του πάρτι δεν συνευρίσκονταν λεφτάδες με τους καλλιτέχνες παρατρεχάμενους. Τα δικά του πάρτι ήταν μαζώξεις ονειρικές, των μεγάλων μιας εποχής, ηθοποιών, σκηνοθετών, σεναριογράφων, δημιουργών. Στη μέση αυτός να δείχνει έργα και να προκαλεί να ξεπεραστούν. Κι έκανε κάμποσα που είναι θρονιασμένα στις πιο ψηλές κορυφές.
Ως ανεξάρτητος συνέχισε ένα ακόμα σερί. Έκανε την «Τσάιναταουν», έκανε το «Marathon Man», έκανε το «Ποπάι» του Άλτμαν με τον Ρόμπιν Γουίλιαμς, έκανε το «Cotton Club» που έχει έρθει η στιγμή να ανακαλύψουν και οι άπιστοι Θωμάδες τώρα που ο Κόπολα ετοίμασε το τελικό του cut που αναμένουμε σαν τα Χριστούγεννα. Υπάρχουν πολλές σκοτεινές πλευρές του φεγγαριού. Η υπόθεση μιας δολοφονίας την περίοδο του «Κότον Κλαμπ» τον ανακάτεψε, αυτός σιώπησε, μάλλον όμως δεν είχε καμία εμπλοκή. Στις αρχές του '80 τον καταδίκασαν για εμπορία κοκαΐνης, «κακώς», έλεγε ο ίδιος, «ήμουν μόνο χρήστης». Πρέπει να ήταν παροιμιώδης χρήστης.
Όλα αυτά, συν εφτά γάμοι (μόνο την Άλι Μαγκρό θυμάται πάντως αυτός στο «The Kid Stays in the Picture»), που κανείς δεν κράτησε πάνω από 2-3 χρόνια (με την Κάθριν Όξενμπεργκ της «Δυναστείας», πρακτικά τέλειωσε σε μια βδομάδα, τρελάθηκε το κορίτσι), συν μια επιστροφή μετά τις υποθέσεις των ναρκωτικών και της δολοφονίας (έκανε το σίκουελ του «Τσάιναταουν», σε σκηνοθεσία του κολλητού Τζακ Νίκολσον, το «Sliver» του Νόις και το «Jade» του Φρίντκιν), άφησαν βέβαια τα ίχνη τους στον μόνιμο κάτοικο του σολάριουμ Έβανς, με τα αλαβάστρινα δόντια, την (ούμπερ)macho ομιλία και τα trademark γυαλιά.
Ήταν άνθρωπος γενναιόδωρος και αλητήριος, ακραιφνής κινηματογραφόφιλος αλλά και μάγκας, γυναικάς που ποτέ δεν βρέθηκε κανείς να του προσάψει παρενοχλητική κατάχρηση εξουσίας. Ήταν το πρόσωπο μιας αλλοτινής ελίτ που άνοιξε τις βαριές πόρτες των μεγάλων στούντιο στους δημιουργούς και τους έδωσε τα κλειδιά και το χρήμα. Τελικά ήταν αυτό που λέει ο Ρόμπερτ Τάουν, σεναρίστας της «Τσάιναταουν». Ο τύπος που όταν η δουλειά σε είχε σκοτώσει στις ώρες και το βάσανο, όταν η κακή δημοσιότητα θα οργίαζε ενώ οι φήμες και οι ημερομηνίες πίεζαν, όταν ακόμα και τα λεφτά έκαναν το στοίχημα περίπου ακέρδιστο, γύριζε και σου έλεγε: «Γάμα το. Θέλω να βγει καλό.»
Έτσι βγαίνουν τα έργα, τελικά. Από ανθρώπους που δεν είναι σαν εμάς, που στοιχηματίζουν πράγματα που δεν γνωρίζουμε, που διακυβεύουν τα αποκτημένα πάντα για ένα ρίσκο καλλιτεχνικό που μπορείς να τους κρατήσει στην επιφάνεια, ίσως και να τους κάνει ζάμπλουτους, ίσως και να τους τελειώσει. Ο Έβανς διετέλεσε ζάμπλουτος, διετέλεσε και τελειωμένος. Υπέφερε, δεν περπάταγε για χρόνια καλά, υπέστη σωρεία εγκεφαλικών, άντεξε κοιτάσματα κόκας, έμεινε μόνος, είδε το πτώμα του Σινάτρα να περνάει απ' τον διάδρομο ενώ ήταν κι αυτός στα τελευταία του. Είπε «πρέπει να αντέξω λίγο ακόμα», τα κατάφερε, έκανε και δυο ταινίες, έζησε κι άλλα 20 χρόνια.
Έμεινε στην ταινία. Και δεν θα φύγει ποτέ από τίτλους της ζωής μας που δεν θα συνέβαιναν χωρίς αυτόν.
