Ήταν καλοκαίρι του 2015 όταν η Μία Χάνσεν-Λοβ αποφάσισε να επισκεφτεί για πρώτη φορά το νησί Φόρε, στα νοτιοανατολικά της Σουηδίας, το μέρος στο οποίο ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του και εμπνεύστηκε κάποιες από τις ωραιότερες ταινίες του («Σκηνές από έναν Γάμο», «Περσόνα»). Η εμπειρία της εκεί την οδήγησε να γράψει και να σκηνοθετήσει το «Νησί του Μπέργκμαν», μια δημιουργία με ξεκάθαρα αυτοβιογραφικά στοιχεία (καθώς φαίνεται να αντλεί από τη σχέση και τον χωρισμό της με τον σκηνοθέτη Ολιβιέ Ασαγιάς) αλλά και μια έμμεση υπόκλιση σε θεματικές που απασχόλησαν το έργο του Σουηδού σκηνοθέτη, καθ' όλη τη διάρκεια της καριέρας του.
Μία μέρα μετά την επίσημη πρεμιέρα της ταινίας στο περσινό Φεστιβάλ Καννών, η 42χρονη Γαλλίδα δημιουργός καταξιωμένων φιλμ όπως το «Ο Πατέρας των Παιδιών μου» και «Το Μέλλον» πέρασε μία περίπου ώρα μαζί μας, μιλώντας μας για όσα έζησε, και κυρίως για όσα ένιωσε, ακολουθώντας στο απομακρυσμένο νησί τα ίχνη που άφησε πίσω του ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν.
Καταρχάς να ρωτήσω ποια είναι η δική σας σχέση με τις ταινίες του Μπέργκμαν; Πότε μυηθήκατε σε αυτές και τί σημαίνουν για εσάς.
Ξεκίνησα να βλέπω ταινίες του Μπέργκμαν στα 20 μου και νομίζω ότι από πολύ νωρίς διάβασα την αυτοβιογραφία του, ακόμη και πριν δω πολλές ταινίες του. Και όταν ξεκίνησα να βλέπω τις ταινίες του, παρότι υπήρξα κριτικός κινηματογράφου για ένα πολύ μικρό διάστημα, μου ήταν δύσκολο να βρω τις λέξεις για να τις περιγράψω. Με εντυπωσίαζαν όσο με εντυπωσίαζε και οτιδήποτε έχει να κάνει με την ακεραιότητα του καλλιτέχνη Μπέργκμαν, τη μοναξιά του, αλλά επίσης τον τρόπο με τον οποίο όρισε μόνος την ανεξαρτησία του. Απλά έκανε αυτό που ήθελε και εστίαζε σε αυτό που είχε να πει, δεν υποχώρησε σε κανέναν συμβιβασμό. Θαυμάζω πολύ αυτού του είδους την ακεραιότητα. Και μετά είναι οι ταινίες. Είναι ο τρόπος με τον οποίο αντικρίζει τις ανθρώπινες σχέσεις με τόση διαύγεια, χωρίς να φοβάται να αντιμετωπίσει την αλήθεια όπως είναι για εκείνον. Να αντιμετωπίσει τους δαίμονές του, όπως τους αποκαλούσε. Κι επίσης, είναι μοναδικός ο τρόπος με τον οποίο απεικονίζει τις γυναίκες. Από την άλλη, βρίσκω κάποιες ταινίες του αληθινά απολαυστικές. Θέλω να πω, έχουμε αυτήν την εικόνα του Μπέργκμαν ως έναν τόσο αυστηρό, λιτό και σοβαρό σκηνοθέτη αλλά, στην πραγματικότητα, οι ταινίες του είναι διασκεδαστικές. Με όλα αυτά που σας λέω θέλω να σημειώσω ότι η σχέση που έχω με τον Μπέργκμαν είναι κάτι που για μένα χτίστηκε χρόνο με το χρόνο. Δεν στάθηκε ένα ξαφνικό σοκ, ήταν κάτι προοδευτικό και βασικά συνεχίζεται ακόμη. Μπορεί να γύρισα αυτό το φιλμ και να πέρασα τόσο πολύ χρόνο στο νησί του, μιλώντας με θαυμαστές και ιστορικούς του έργου του, όμως εξακολουθώ να νιώθω το ίδιο πάθος και την ίδια περιέργεια για εκείνον.
Ο Τιμ Ροθ και η Βίκι Κριπς σε σκηνή από την ταινία
«Το να εισέλθω βαθιά μέσα στο νησί ήταν ουσιαστικά ένας τρόπος για να εισέλθω βαθιά μέσα στον εαυτό μου»
Πότε επισκεφτήκατε το νησί Φόρε για πρώτη φορά και ποια ήταν η αρχική πρόθεση που σας οδήγησε στην πραγματοποίηση αυτής της ταινίας;
Νομίζω πως επισκέφτηκα το Φόρε με την ιδέα να γυρίσω μια ταινία εκεί, αλλά δεν ήμουν σίγουρη πώς θα εξελισσόταν όταν η ιδέα θα ερχόταν αντιμέτωπη με το πραγματικό μέρος. Ήλπιζα ότι κάτι θα έβγαινε από αυτό αλλά δεν ήμουν τόσο σίγουρη. Είχα την ιδέα να κάνω μια ταινία για ένα ζευγάρι σκηνοθετών, σχετική με τη διαδικασία της δημιουργίας, με τη δυσκολία αυτής, αλλά επίσης με τη μαγεία της, την ευχαρίστηση που αντλείς από αυτήν. Την πρώτη φορά που πήγα στο Φόρε – νομίζω ήταν το 2015 – αισθάνθηκα το νησί ως μια ανοιχτή μυθοπλασία. Ήταν σαν να άνοιγαν πόρτες μέσα στο μυαλό μου. Για πέντε συνεχόμενα χρόνια πήγαινα εκεί – και η ταινία μου γυρίστηκε μέσα σε δύο ξεχωριστά καλοκαίρια. Οπότε το Φόρε έχει υπάρξει μέρος της ζωής μου, και παρέμεινε στην καρδιά των καλοκαιριών μου, για πέντε συνεχόμενα χρόνια. Και μπορώ να πω πλέον με βεβαιότητα ότι το να εισέλθω βαθιά μέσα στο νησί ήταν ουσιαστικά ένας τρόπος για να εισέλθω βαθιά μέσα στον εαυτό μου. Κι έτσι προέκυψε αυτή η ιστορία και βρήκε το δρόμο της στην ταινία.
Πάντως παρόμοια διαδρομή βλέπουμε να βιώνει και η ηρωίδα σας στην ταινία καθώς μέσω της μυθοπλασίας επιχειρεί να μιλήσει για πράγματα ενδόμυχα, τα οποία δεν εκφράζονται τόσο εύκολα με λέξεις.
Αυτό που είναι σημαντικό για την ηρωίδα μου είναι ότι εκφράζει κάτι που δεν μπορούσε να εκφράσει προηγουμένως και μόνο η μυθοπλασία της επιτρέπει να το εκφράσει. Οπότε απελευθερώνει ένα μέρος της προσωπικότητάς της που δεν μπορεί να απελευθερώσει όσο δεν βρίσκεται μέσα σε αυτήν τη μυθοπλασία. Και νομίζω αυτό είναι το πραγματικό θέμα της ταινίας, η ιδέα της μυθοπλασίας ως μια απελευθέρωση.
Ήμουν στο Φόρε πριν λίγα χρόνια και εντυπωσιάστηκα από το γεγονός ότι απεικονίζετε με μεγάλη ακρίβεια πώς νιώθει κανείς όταν βρίσκεται στο νησί. Η ερώτησή μου είναι: κατά τη διάρκεια της διαμονής σας στο Φόρε υπήρξε κάποια κομβική στιγμή από την εμπειρία σας εκεί η οποία να υπαγόρευσε τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε η ταινία σας;
Θυμάμαι ένα βράδυ που το πέρασα ολομόναχη στο μεγάλο κι απομονωμένο σπίτι στο οποίο έζησε ο Μπέργκμαν. Καθόμουν στην κουζίνα του και τον παρακολουθούσα κοντά στο τέλος της ζωής του, να μιλάει σε ένα ντοκιμαντέρ για την πεποίθηση του ότι υπάρχουν φαντάσματα. Και σε κάποια στιγμή, καθώς τον έβλεπα να μιλάει για φαντάσματα, συνειδητοποίησα ότι καθόμουν στο ίδιο ακριβώς σημείο που καθόταν κι εκείνος. Και τότε πραγματικά άρχισα να φρικάρω και τρόμαξα τόσο πολύ εκείνη τη νύχτα που τα επόμενα βράδια έπρεπε να πάω να μείνω σε ξενοδοχείο. Ποτέ δεν ένιωσα να πιστεύω τόσο πολύ στα φαντάσματα όσο όταν ήμουν εκεί.
Τι φοβηθήκατε; Δεν θα ήταν υπέροχη ίσως μια επίσκεψη από το φάντασμα του Μπέργκμαν;
Μπορεί και όχι.
Αν μπορούσατε να επισκεφτείτε το σπίτι κάποιου άλλου σκηνοθέτη και να περάσετε τη νύχτα σας εκεί, ίσως και να κατασκοπεύατε τα προσωπικά του αντικείμενα, ποιος θα ήταν;
Ζωντανός ή νεκρός;
Εσείς διαλέγετε…
Θα ήθελα να βρεθώ στο σπίτι του Λουκίνο Βισκόντι. Φαντάζομαι ότι θα είχα πολλά πράγματα να θαυμάσω εκεί.
Η Βίκι Κριπς σε σκηνή από την ταινία
«Ποτέ δεν ένιωσα να πιστεύω τόσο πολύ στα φαντάσματα όσο όταν βρέθηκα στο σπίτι του Μπέργκμαν»
Εφόσον περάσατε πολλές ώρες στο σπίτι του Μπέργκμαν – εγώ έτυχε να περάσω μόνο δύο ώρες – αναρωτιόμουν πόσο ενδελεχώς μπήκατε σε πειρασμό να ψάξετε την βιβλιοθήκη με τις άπειρες βιντεοκασέτες που είχε, γιατί πρέπει να ομολογήσετε ότι είχε μια αρκετά παράξενη και απρόβλεπτη για το δικό του καλλιτεχνικό προφίλ συλλογή, γεμάτη εμπορικές και χολιγουντιανές ταινίες.
Υπάρχουν τόσα πολλά VHS στη συλλογή αυτή ώστε θα χρειαζόταν μια ολόκληρη μέρα προκειμένου να αναλύσεις πραγματικά τις ταινίες που είναι εκεί και τις ταινίες που δεν είναι και το γιατί. Οπότε απλώς παρατήρησα ότι υπήρχαν κάποιες ταινίες ανθρώπων που γνωρίζω προσωπικά και μου άρεσε να σκέφτομαι ότι ο Μπέργκμαν τις έχει δει. Στην πραγματικότητα, όμως, τον περισσότερο χρόνο που πέρασα στο ιδιωτικό σπίτι του Μπέργκμαν, τον ξόδεψα στην κουζίνα γιατί αυτός είναι ο αγαπημένος μου χώρος για να γράψω. Κι επίσης είναι λιγότερο δραματικός, λιγότερο εκφοβιστικός. Δεν θα επέτρεπα ποτέ στον εαυτό μου να κάτσω στο γραφείο του και να γράψω εκεί, για παράδειγμα. Έγραφα στην κουζίνα γιατί χρειαζόμουν να απομυθοποιήσω την όλη διαδικασία. Διαφορετικά θα φάνταζε πολύ τρομακτική για μένα.
Την ταινία σας απασχολεί σε μεγάλο βαθμό η ανικανότητα των ζευγαριών να επικοινωνήσουν και μπορεί κανείς να πει το ίδιο και για τις ταινίες του Μπέργκμαν. Οπότε αναρωτιόμουν κατά πόσο αρχίσατε να σκέφτεστε έχοντας τη φωνή του στο μυαλό σας. Αν νιώσατε την επιρροή του καθώς γράφατε το σενάριό σας.
Δε νομίζω πως ένιωσα κάτι τέτοιο γιατί κυριεύομαι πολύ από τον εαυτό μου. Έχω τα δικά μου πράγματα να σκεφτώ. Αλλά είναι αλήθεια πως ένιωσα κάποιου είδους διάλογο με το έργο του και γράφοντας την ταινία κατάλαβα, νομίζω, βαθύτερα γιατί οι ταινίες του σημαίνουν τόσα πολλά για εμένα. Γιατί ασχολούνται πολύ με το γεγονός ότι δεν ξέρουμε πώς να αγαπάμε ο ένας τον άλλον πραγματικά. Όλες του οι ταινίες σχετίζονται με αυτό – οι άνθρωποι που σημαίνουν τα περισσότερα για σένα, αυτοί με τους οποίους είσαι πιο κοντά όντας ζευγάρι, δεν ξέρεις πώς να τους αγαπάς. Και είμαστε βάναυσοι μαζί τους, τους κάνουμε να υποφέρουν και ο Μπέργκμαν το αντιμετωπίζει αυτό με έναν πολύ διαφορετικό τρόπο από τον δικό μου φυσικά. Βλέπει τα πράγματα σε τέτοιο βάθος και ευθέως, χωρίς ντροπή. Και βλέπει και τον εαυτό του επίσης, με έναν πολύ βάναυσο τρόπο. Και το θαυμάζω αυτό. Δεν θα μπορούσα ποτέ να δω τον εαυτό μου με τον ίδιο τρόπο κι αυτό με κάνει να τον θαυμάζω ακόμη περισσότερο. Οπότε ναι, η σημασία του για μένα είναι τεράστια, αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένιωσα καταλυτικά την επιρροή του. Προσπαθώ να βρω τη δική μου γλώσσα κι αυτό που με ενθουσιάζει όταν κάνω μια ταινία είναι το να βρίσκω πραγματικά τη δική μου φωνή.
Η ταινία «Το Νησί του Μπέργκμαν» κυκλοφορεί στις αίθουσες από τη Weird Wave. Η κεντρική φωτογραφία, που απεικονίζει τη Μία Χάνσεν-Λοβ μαζί με την πρωταγωνίστριά της, Βίκι Κριπς, είναι του Μάικλ Ναγκλ και δημοσιεύτηκε στους Los Angeles Times.
