Για τον Γιασούζο Μασουμούρα δεν είναι πολλά γνωστά, πλην ελάχιστων ταινιών μιας κάποιας εισπρακτικής εμβέλειας. Για τον Τζόναθαν Ρόζενμπαουμ, τον περίφημο Αμερικανό κριτικό, που δημοσίευσε πέρσι ένα κείμενο αναφοράς στον σκηνοθέτη (δείτε το εδώ), είναι ένας σπουδαίος, άγνωστος δημιουργός. Δεν έχω την εμπειρία από το σινεμά του για να έχω γνώμη επί του θέματος. Όμως δεν έχω ξαναδεί ταινία σαν το «Black Report».
Ελάχιστα ιδωμένο, δεν ξέρω πόσο θα το διορθώσει αυτό η πρόσφατη κυκλοφορία του σε blu-ray, το Black Report είναι μισό αστυνομική έρευνα και μισό δικαστικό θρίλερ. Είναι το πιο στεγνό, το πιο μυώδες procedural που έχω δει ποτέ, διαθέτοντας έναν ορισμό της ρεπορταζιακής αφήγησης που θα σου έδινε γραπτά ο καλύτερος εφημεριδάς αρθρογράφος που υπήρξε ποτέ.
Είναι πρωτόγνωρη η αίσθηση του να παρακολουθείς μια ταινία που δεν δίνει δεκαράκι για αφηγηματικό χασομέρι. (Και μιλάμε για δεκαράκι: Γουόλς, Σίγκελ, Φούλερ, Χωκς και ολόκληρο το κλασικό στακάτο αμερικανικό σινεμά του ’30-’40 μοιάζει «μελό» μπροστά του). Ούτε γνωριμία με τους χαρακτήρες, ούτε establishing shots ατμόσφαιρας, ούτε σάλτσες, ούτε καρυκεύματα, ούτε η παραμικρή χρονοτριβή μιας επεξήγησης/εξοικείωσης με την ιστορία. Μόνο ποταμιαίος διάλογος, άριστης ευκρίνειας, που με δεδομένο ότι προσέχεις (πολύ) δεν θα μπερδευτείς ποτέ. Και παντού βέβαια ένα απίστευτο μοντάζ να σου καθαρίζει το τοπίο, κοφτερό σαν ολόλαμπρη κατάνα σε μια αίθουσα γεμάτη αιωρούμενα μετάξια. Κι ολοένα θα βυθίζεσαι στον κόσμο του.
Βλέποντάς το αρχίζεις να αναπνέεις όλο και πιο δύσκολα, όλο και πιο αγχωμένα
Ο κόσμος του είναι αυτός του φιλμ νουάρ, όχι τόσο γιατί μοιάζει εικαστικά με το κλασικό αμερικάνικο ομόλογό του, όσο γιατί δονείται εσωτερικά από μια μαυρίλα, μια δυσπιστία στο αίσιον τέλος, στον ιδεαλισμό ή την πίστη στον Άνθρωπο. Παραδόξως, ακόμα κι αν δεν μοιράζεσαι όλη αυτή την απαισιότητα, το αντέχεις λόγω της φοβερής και τρομερής αισθητικής του.
Η οποία είναι απλή μεν, αλλά τόσο ορκισμένα προσηλωμένη στον τρόπο της ώστε να λες από την αρχή ένα κερδισμένο, συναρπασμένο «θεούλη μου, αν το πάει έτσι δεν έχω ξαναδεί κάτι τέτοιο». Και όντως, όπως έχω ήδη πει, έτσι ακριβώς είναι. Πράγμα απίστευτο διότι και πηγμένοι στα διαδικασιακά θρίλερ είμαστε και τίγκα στα δικαστικά δράματα. Η φόρμα όμως τούτου εδώ, προδίδει το σίγουρο χέρι (μιλάμε για σιγουριά σαμουράι, δεν υπάρχει μισό κλάσμα αβεβαιότητας) ενός σκηνοθέτη που ξέρει ΕΠΑΚΡΙΒΩΣ πώς θα στήσει, πού θα στήσει, πώς θα μιλάνε οι ηθοποιοί, ποια μουσική θα παίζει και πώς θα μονταριστεί. Πιο ασφυκτικά πλάνα σε όλη τη διάρκεια ενός έργου δεν ξέρω πότε υπήρξαν και πάλι. Δεν υπάρχει αέρας στο mise en scene, η απόσταση από τον φακό στο θέμα του είναι είτε πολύ μικρή ή γεμάτη από έναν διάκοσμο που επιτείνει την ασφυξία, την σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον, την παγίδευση, τον γεωμετρικό, απόλυτο καθορισμό των πεπραγμένων απο το χώρο. Έναντι του μπαροκισμού ενός Στέρνμπεργκ (γιατί περί τέτοιου παροξυσμού μιλάμε), ο Μασουμούρα αντιτάσσει έναν εξίσου «μπαροκικό μινιμαλισμό», όχι για την εξωστρεφή εντύπωση και τον εστετισμό, αλλά για την εσωτερικά φορμαλιστική στράτευση στην αφήγηση της ιστορίας. Βλέποντάς το αρχίζεις να αναπνέεις όλο και πιο δύσκολα, όλο και πιο αγχωμένα, σαν να βρίσκεσαι σε ένα από εκείνα τα παρατεταμένα cliffhanger αμερικανικών τηλεοπτικών σειρών δράσης του ’50.
Όσο για την μουσική του Σέι Ικένο, ένα εκπληκτικό σύνολο ορχηστρικού μοντερνισμού των μέσων του 20ού αιώνα, ένας θα έλεγε ότι είναι μια δραματουργική βαλβίδα ασφαλείας που σου θυμίζει ότι «είναι απλώς μια ταινία». Κι ένας άλλος θα έλεγε ότι είναι μια από τις τελειότερες χρήσεις μουσικής που άκουσε ποτέ, ένα αμάλγαμα απόκοσμης υπογράμμισης και ειρωνικής υπενθύμισης ότι ο κόσμος του έργου καθρεφτίζει έναν κόσμο που ξεκουρδίζεται, μια ζωή που ολοένα χάνει τη μελωδία ενός «νοήματος» σε βάρος της ατονικότητας της απουσίας του.
THE BLACK REPORT
Ιαπωνία, 1963
Σκηνοθεσία: Γιασούζο Μασουμούρα Σενάριο: Γιασούζο Μασουμούρα, Γιοσιχίρο Ισιμάτσου Φωτογραφία: Γιοσιχίσα Νκαγκάουα Μουσική: Σέι Ικένο Πρωταγωνιστούν: Κεν Ουτσούι, Τζούνκο Κάνο, Χιντέο Τακαμάτσου, Σιγκέρου Κογιάμα Διάρκεια: 94’
