Ο Γιάννης Χουβαρδάς συγκέντρωσε μια εντυπωσιακή ομάδα ηθοποιών και καλλιτεχνικών συντελεστών επιχειρώντας να προσεγγίσει τον Αμλετ, το μνημειώδες σαιξπηρικό αριστούργημα, ως μια κατασκευή του μυαλού του φερώνυμου ήρωα. Τι θα συνέβαινε άραγε αν η τραγική ιστορία του Αμλετ υπήρχε μονάχα στις σκέψεις του;
Οι κάμερες του Ηλία Γιαννακάκη και της Αποστολίας Παπαϊωάννου ακολουθούν τους καλλιτέχνες στην τελική ευθεία, κατά τις τελευταίες δεκαπέντε ημέρες των προβών και αφότου ο θίασος έχει πλέον μπει στο χώρο της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών, καταγράφοντας τον πυρετό μιας συναρπαστικής θεατρικής διαδικασίας.
Η ταινία «Ο Άμλετ στο μυαλό του Γιάννη Χουβαρδά» προβάλλεται στο πλαίσιο του 21ου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας-Νύχτες Πρεμιέρας, σήμερα 29/9 (ταινιοθήκη της Ελλάδος, 19:30), παρουσία συντελεστών. Η προβολή θα γίνει με ελληνικούς υπότιτλους βάσει διαλόγων.
Τι σας ωθεί στο να προσδώσετε μία κινηματογραφική ποιότητα στις «θεατρικές» εικόνες; Υπάρχουν δυναμικές της τέχνης του θεάτρου που δεν μπορούν να αποδοθούν με κινηματογραφικά μέσα;
Δεδομένου ότι η θεατρική τέχνη είναι απολύτως εφήμερη, το ζητούμενο είχε να κάνει πάντα με αυτό που απομένει τελικά από μια θεατρική παράσταση. Η απλή κινηματογράφηση μιας παράστασης είναι, κατά τη γνώμη μου, απολύτως ανεπαρκής τρόπος. Όσο πλήρης κι αν είναι, με όσες κάμερες κι αν υποστηριχθεί. Κι αυτό γιατί σε ένα τέτοιο εγχείρημα καταγραφής θα απουσίαζε το κατεξοχήν θεατρικό στοιχείο που είναι η ενέργεια. Η ανθρώπινη ενέργεια που δημιουργείται πρωτίστως στις πρόβες και στη συνέχεια μεταξύ ηθοποιών και θεατών. Ενέργεια που σχετίζεται καταρχάς με τη σωματικότητα και την εξοικείωση ηθοποιών, σκηνοθέτη και λοιπών συντελεστών, μεταξύ τους, που οδηγεί σε ένα θαυμαστό λιώσιμο, σαν να πρόκειται για έναν άνθρωπο που εκτίθεται στη σκηνή. Εξίσου σημαντικός παράγοντας όμως είναι η πνευματική αγωνία, η πάλη με τις λέξεις και το λόγο, η προσπάθεια για αφαίρεση, οι ιδιαίτερες τεχνικές καθώς και η θεατρική παράδοση που άλλοτε είναι σύμμαχος και άλλες φορές αντίπαλος. Δίπλα σε όλα τα παραπάνω προστίθενται η ανασφάλεια και η αναμέτρηση με τα όριά σου.
Όλα αυτά είναι αδύνατο να αποδοθούν σε μια φιλμαρισμένη παράσταση που σχεδόν πάντα παράγει ένα ψυχρό αποτέλεσμα που ελάχιστα ανακαλεί το συναίσθημα που βιώσαμε ως θεατές έχοντας απέναντι μας τους ηθοποιούς.
Ένα ντοκιμαντέρ, λοιπόν, με δυο κάμερες να παρακολουθούν συστηματικά και για μεγάλο χρονικό διάστημα τον σκηνοθέτη, τους ηθοποιούς και τους υπόλοιπους συντελεστές, μας προσφέρει τη δυνατότητα όχι απλώς να καταγράψουμε αλλά να αισθανθούμε τη θεατρική διαδικασία. Παρακολουθώντας την από το αρχικό στάδιο, όντας την ίδια στιγμή διακριτικός και αφανής, ο κινηματογραφιστής εξοικειώνεται απόλυτα με τους συντελεστές οι οποίοι τον εμπιστεύονται ως τον πρώτο θεατή των όσων συμβαίνουν στις πρόβες. Είναι απαραίτητο να μην είναι ένας ψυχρός παρατηρητής, αλλά να συμμετέχει συναισθηματικά. Ο ηθοποιός θα του ρίξει ένα βλέμμα επιβεβαίωσης ή μη εκείνη τη στιγμή και αντιλαμβάνεται τα πάντα. Και ταυτόχρονα οφείλει να είναι σε μια απόσταση που του επιτρέπει να κρατά την καθαρότητα του δικού του (κινηματογραφικού)βλέμματος. Εστιάζοντας στην καθημερινή αγωνία, την εξέλιξη και τις αλλαγές στη διάρκεια των προβών, στις εναλλαγές της αδρεναλίνης και την αναμέτρηση με το κείμενο. Και μέσα από ένα τεράστιο όγκο υλικού το μοντάζ γίνεται μια εξόχως δημιουργική υπόθεση. Κάπως έτσι αιχμαλωτίζεται η ενέργεια ή τουλάχιστον ένα σημαντικό μέρος αυτής, που βιώσαμε ως θεατές στην παράσταση. Και παράλληλα έχουμε κατανοήσει σε πολύ μεγαλύτερο βάθος τις προθέσεις και τα στάδια που οδήγησαν στο τελικό αποτέλεσμα.
Η ποίηση των κειμένων, πόσο βοήθησε στη ρυθμολογία των ταινιών;
Ένα ντοκιμαντέρ για τη θεατρική διαδικασία οφείλει να είναι προσανατολισμένο στην κατεύθυνση της παρατήρησης. Μοιραία υιοθετεί και ενσωματώνει τα όσα συμβαίνουν στην πρόβα ώστε να οδηγηθεί στο τελικό κινηματογραφικό ύφος. Ανάλογα με την κάθε παράσταση και ιδίως τον σκηνοθέτη της, διαμορφώνεται και το τελικό ύφος της ταινίας εάν αυτή έχει καταφέρει να αφουγκραστεί όσα έχουν προηγηθεί. Η ποίηση, συνεπώς, των κειμένων και ειδικά όταν πρόκειται για θεμελιώδη κείμενα όπως ο Φάουστ και ο Άμλετ, διαπερνά κάθετα και οριζόντια τη ρυθμολογία των ταινιών. Το σημαντικό όμως είναι αυτό να συμβαίνει χωρίς να το καταλαβαίνουμε και ασφαλώς χωρίς να το επιδιώκουμε. Να προκύπτει ως κάτι αυτονόητο, ως συνέπεια της απόλυτης εξοικείωσης με τους συντελεστές της παράστασης.
Oι σκηνοθέτες των οποίων τα έργα αποτυπώνετε με το φακό σας, τι κοινό έχουν μεταξύ τους και τι κοινό με εσάς;
Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός και ο Γιάννης Χουβαρδάς διαφέρουν μεταξύ τους σε πολύ μεγάλο βαθμό ως προς το ύφος και τη μεθοδολογία. Όμως συναντιούνται στα ζητούμενά τους. Που είναι η ακρίβεια, η πραγμάτωση χωρίς εκπτώσεις των όσων είχαν οραματιστεί αλλά και μια ιδιαίτερη ανοιχτοσύνη στο να συλλάβουν και να ενσωματώσουν το αναπάντεχο που προκύπτει εκείνη τη στιγμή και ανατρέπει τα δεδομένα. Τόσο με τον Μιχαήλ Μαρμαρινό όσο και με τον Γιάννη Χουβαρδά ήμασταν εξοικειωμένοι καθώς γνωριζόμαστε από πολλά παλιά και τους έχω κινηματογραφήσει αρκετές φορές για διάφορα ντοκιμαντέρ που έχουμε κάνει μαζί ή έχω φιλμάρει πρόβες τους για ταινίες πορτρέτα ηθοποιών που συμμετείχαν στις παραστάσεις τους. Έχοντας από χρόνια ειδικευτεί στο ντοκιμαντέρ που καταπιάνεται με το θέατρο και τη θεατρική διαδικασία ασφαλώς γνωρίζω με ποιο τρόπο να κινηθώ σε έναν χώρο ο οποίος είναι γεμάτος από ευαισθησία και ιδιαιτερότητα. Ίσως όμως το πιο σημαντικό εφόδιο είναι ότι εκείνη τη στιγμή της κινηματογράφισης, πέρα από την όποια ικανότητα έχω αναπτύξει, είμαι ολότελα συνδεδεμένος συγκινησιακά με αυτό που συμβαίνει στη διαδικασία.
Η επιλογή των «Άμλετ» και «Φάουστ», έχει να κάνει με τους σκηνοθέτες που τα ανέλαβαν ή με τα ίδια τα θεατρικά έργα;
Ήταν μια ευτυχής συγκυρία να ανέβουν, μέσα σε τόσο σύντομο χρόνο, παραστάσεις που στηρίζονται σε θεμελιώδη έργα όπως ο Φάουστ, ο Άμλετ και ο Βυσσινόκηπος. Και μάλιστα να σκηνοθετούνται από τους πλέον σημαντικούς της εποχής μας. Μαρμαρινό, Χουβαρδά και Καραθάνο. Ο συνδυασμός αυτός οδήγησε τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών να αναθέσει σε μένα και την Αποστολία Παπαϊωάννου, η οποία κάνει την άλλη κάμερα καθώς και την εκτέλεση παραγωγής των ταινιών, την πραγματοποίηση τριών δημιουργικών ντοκιμαντέρ που θα αναδείξουν τα όσα σπουδαία έγιναν στις πρόβες και τη σκηνή. Η ταινία για τον Βυσσινόκηπο θα παρουσιαστεί την επόμενη χρονιά. Σταδιακά, με αυτό τον τρόπο, θα δημιουργηθεί ένα υπερπολύτιμο αρχείο που όχι μόνο θα διατηρήσει για πάντα τη θεατρική μνήμη τόσο μεγάλων στιγμών αλλά και μέσα από διαδοχικές προβολές θα εξοικειώσει το θεατή με τη θεατρική διαδικασία και τα όσα κρύβονται πίσω από αυτή.
