“We are not alone”
Με αυτή την προειδοποίηση, στις 15 Νοεμβρίου του 1977, ο Στίβεν Σπίλμπεργκ έδειξε την έξοδο κινδύνου από μία Αμερική που είχε χάσει προ πολλού την αθωότητα της κι ένα Χόλιγουντ που κινδύνευε να ξεχάσει οριστικά τον αρχικό του προορισμό. 30 χρόνια μετά, οι «Στενές Επαφές Τρίτου Τύπου» μοιάζουν πολύ μεγάλες για να μείνουν ακινητοποιημένες στις λίστες με τις καλύτερες ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Εχοντας αναγκάσει ήδη πολλές γενιές να στρέψουν το βλέμμα τους ψηλά, μοιάζουν σαν μία μόνιμη υπενθύμιση για τον «άλλο» που ο καθένας κρύβει μέσα του. Και μία επιτακτική προτροπή να τον ακολουθήσουμε με οποιοδήποτε κόστος.
Από τον Μανώλη Κρανάκη
Στενή Επαφή πρώτου τύπου (εμφάνιση ενός UFO σε απόσταση έως 500 μέτρα από τον άνθρωπο)
Απογοητευμένος από τις πρώτες αντιδράσεις των ταμείων στην επέλαση του «Πολέμου Των Αστρων» και σίγουρος πως βρισκόταν ήδη αντιμέτωπος με μία πρωτοφανή αποτυχία στα χρονικά της ήδη ανεπτυγμένης φιλοδοξίας του, ο Τζορτζ Λούκας θα έφτανε στο Μομπάιλ της Αλαμπάμα για να επισκεφτεί το σετ όπου ο Στίβεν Σπίλμπεργκ γύριζε τις «Στενές Επαφές Τρίτου Τύπου» λίγο μετά το καλοκαίρι του 1977. Εκστατικός μπροστά στο θέαμα του μεγαλύτερου σκηνικού που είχε κατασκευαστεί ποτέ στο Χόλιγουντ για ταινία επιστημονικής φαντασίας (από την εποχή του Σεσιλ Μπ. Ντε Μιλ έγραφαν τα διαφημιστικά φυλλάδια της ταινίας), ο Λούκας θα δήλωνε : Θεέ μου! Αυτή θα είναι η μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία όλων των εποχών. Δεν μπορώ να πιστέψω αυτό που βλέπουν τα μάτια μου. Δεν μπορώ να πιστέψω ότι κάνεις αυτό το πράγμα. Ακου τι θα σου πω. Θα ανταλλάξουμε μερίδια. Θα σου δώσω 2.5% από τον «Πόλεμο Των Αστρων» και θα μου δώσεις 2.5% από τις «Στενές Επαφές»….
Ο Σπίλμπεργκ συμφώνησε. Δεν είχε τίποτα να χάσει. Οπως δεν είχε και τίποτα να κερδίσει (αν και η Ιστορία θα του αποδείκνυε πως αυτό το μικρό ποσοστό θα του απέφερε χρήματα ακόμη και εν έτει 2007, τριάντα χρόνια αργότερα). Λίγους μήνες πριν την ολοκλήρωση της τρίτης μεγάλου μήκους του ταινίας, το μόνο που τον ενδιέφερε ήταν να δει επιτέλους ένα από τα μεγαλύτερα όνειρα του να γίνεται πραγματικότητα. Και φυσικά να αποδείξει στη σχεδόν χρεοκοπημένη Columbia πως η εμπιστοσύνη που του έδειξε θα είχε ως αντάλλαγμα τη σωτηρία της.
Οπως και συνέβη. Στις 15 Νοεμβρίου του 1977, δεν υπήρχε κανείς που να μην ήταν ευχαριστημένος με την έξοδο της ταινίας σε μικρό κύκλωμα στη Νέα Υόρκη και την επόμενη μόλις ημέρα σε ολόκληρη την Αμερική. Εκτός από τον ίδιο τον Στίβεν Σπίλμπεργκ. Αναγκασμένος να ικανοποιήσει τις προσδοκίες της Columbia και να προλάβει τη χριστουγεννιάτικη ημερομηνία του Νοεμβρίου που θα απέφερε τις μεγαλύτερες δυνατές εισπράξεις, ο Σπίλμπεργκ είχε θυσιάσει πολλά από τα αρχικά του σχέδια, διορθώνοντας και κόβοντας σκηνές μέχρι και την τελευταία ημέρα αποφασισμένος πως αν όλα πήγαιναν καλά θα μπορούσε να πείσει την Columbia να του δώσει έξτρα χρήματα και χρόνο για να παραδώσει το όραμα του ολοκληρωμένο. Ακριβώς όπως το είδε μπροστά στα μάτια του σε μία πρώτη στενή επαφή πολλά χρόνια πριν, όταν παιδί ακόμη θα ακολουθούσε τον πατέρα του στη μέση της νύχτας για να παρακολουθήσουν μαζί την ωραιότερη βροχή μετεωριτών που φώτισε ποτέ τον απέραντο ουρανό του Φίνιξ στην Αριζόνα.
Στενή Επαφή δεύτερου τύπου (επαφή που αφήνει σημάδια στον χώρο και τους παρευρισκόμενους)
Σε μία από τις πρώτες «οικογενειακές» σκηνές της ταινίας και πολύ πριν ξεκινήσει το εμμονοληπτικό ταξίδι του, ο Ρόι Νίρι (Ρίτσαρντ Ντρέιφους) ρωτάει τους δύο γιους του αν έχουν δει τον «Πινόκιο». Αυτοί του απαντούν: «Ποιος θέλει να δει μία ηλίθια ταινία με χαρακτηρισμό κατάλληλη για παιδιά;». Και αυτός απαντάει στον οκτάχρονο γιο του πως αν θέλει να γίνει εννιά χρονών πρέπει οπωσδήποτε να δει τον «Πινόκιο». Τελικά αποφασίζει να τους θέσει ένα δίλημμα: Ας ψηφίσουμε. Αύριο το βράδυ μπορείτε είτε να παίξετε γκολφ, το οποίο σημαίνει να στέκεστε στη σειρά σας και να σπρώχνεστε με μεγάλη πιθανότητα να χάσετε είτε να δείτε τον «Πινόκιο», ο οποίος είναι γεμάτος από μαλλιαρά ζώα και μαγεία και να περάσετε τέλεια.
Δεν έχει σημασία ποια ταινία σε έμαθε πώς είναι να μεγαλώνεις. Χρόνια μετά αυτό που έχει σημασία είναι ότι δεν μπορεί να είναι η ίδια που θα μάθει τα παιδιά σου πώς είναι να μεγαλώνουν. Και για τους γιους του Ρόι Νίρι, γνήσια τέκνα της μετά Γουότεργκειτ Αμερικής, η επιλογή δεν μπορούσε παρά να είναι σαφής. Ο «Πινόκιο» δεν έχει περισσότερα μαλλιαρά ζωάκια από τον «Πόλεμο των Αστρων» και σίγουρα δεν έχει περισσότερη μαγεία από όση το έπος του Λούκας. Και σε κάθε περίπτωση το γκολφ είναι περισσότερο ασφαλές για όποιον έχει ξεχάσει προ πολλού να πιστεύει στα… αστέρια.
Με αρχικό τίτλο «Watch The Skies» (η τελευταία ατάκα που ακούγεται στο ορόσημο επιστημονικής φαντασίας της δεκαετίας του 50 «Τhe Thing From Another World» του Κρίστιαν Νάιμπι και του Χάουαρντ Χοκς), οι «Στενές Επαφές Τρίτου Τύπου» ξεκίνησαν πολύ πριν τα δύο χρόνια που χρειάστηκαν για να ολοκληρωθούν. Τότε που ο Στίβεν Σπίλμπεργκ είδε για πρώτη φορά τον «Πινόκιο» στο σινεμά, αφήνοντας τη μελωδία του «When You Wish Upon Α Star» να τριγυρίζει στο γεμάτο ιδέες μυαλό του. Ενας «εξωγήινος» μέσα στην κανονικότητα μίας τόσο συνηθισμένης γειτονιάς που δεν θα μπορούσε ποτέ να αντιληφθεί πως μπορεί ένα παιδί να μεγαλώνει διαφορετικά απ όλα τα άλλα. Και αυτό να μην είναι απαραίτητα κακό.
Μόλις στα 16 του χρόνια, ο Στίβεν Σπίλμπεργκ θα σκηνοθετούσε την πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία με τίτλο «Firelight», μία περιπέτεια επιστημονικής φαντασίας γυρισμένη σε 8mm και συνολική διάρκεια 150 λεπτά, η οποία θα έκανε πρεμιέρα στις 24 Μαϊου του 1964 σε έναν τοπικό κινηματογράφο του Φίνιξ στην Αριζόνα. Ακολουθώντας μία ομάδα επιστημόνων στην προσπάθεια τους να ανακαλύψουν τι κρύβεται πίσω από μία σειρά παράξενων λάμψεων στον ουρανό της μικρή πόλης Φρίπορτ, ο Σπίλμπεργκ θα κέρδιζε τα πρώτα του 100 δολάρια (πουλώντας εισιτήρια για το ποσό του ενός δολαρίου έκαστο) και θα ξεκινούσε ανεπίσημα το ταξίδι του προς τους ουρανούς.
Εννιά χρόνια αργότερα, το 1973 ο Σπίλμπεργκ θα συμφωνούσε τελικά με την πρόταση των παραγωγών του, Τζούλια και Μάικλ Φίλιπς, να δοθεί το πράσινο φως στον σεναριογράφο Πολ Σρέιντερ, πριν αυτός υπογράψει τον «Ταξιτζή», για να γράψει το σενάριο. Φτάνοντας στο σπίτι του Σρέιντερ, ο Σπίλμπεργκ είχε μόνο στο μυαλό του το φινάλε και μία σειρά από εικόνες: «Είναι μία ευθεία γραμμή στη μέση της οθόνης. Κοιτάς στο άπειρο, είναι νύχτα, ο ουρανός είναι σκοτεινός και γεμάτος αστέρια και ξαφνικά βλέπεις αυτά τα διαστημόπλοια και κάποια από αυτά είναι πραγματικά μεγάλα και ένα από αυτά γεμίζει το 25% της οθόνης κι ένα άλλο έρχεται πιο μεγάλο να γεμίσει το ένα τρίτο της οθόνης και ανακαλύπτεις πως όλο αυτό είναι απλά η κορυφή του». Ζωγραφίζοντας με τα χέρια του την είσοδο του UFO μέσα στην οθόνη, ο Σπίλμπεργκ θα συμφωνούσε με τον Σρέιντερ η «επαφή» να είναι πνευματική. Αλλά μόνο σε αυτό.
Το σενάριο που τελικά έγραψε ο Σρέιντερ, με τίτλο «Κingdom Come» ξεκινούσε με ένα διαστημόπλοιο που προσγειωνόταν στον Βόρειο Πόλο, ως φόρος τιμής στο «Τhe Τhing» του Χάουαρντ Χοκς και βασιζόταν σε μια σύγχρονη μεταφορά του βίου του Αποστόλου Παύλου με επίκεντρο τις προσπάθειες του στρατού να συγκαλύψει το συνταρακτικό γεγονός. Ο Σπίλμπεργκ διαφώνησε. «Θέλω αυτοί οι άνθρωποι να είναι άνθρωποι από τα προάστια, όπως οι άνθρωποι με τους οποίους μεγάλωσα, που θα θέλουν να μπουν στο διαστημόπλοιο στο τέλος». Ο Σρέιντερ θα τον άκουγε αποσβολωμένος. Εχοντας περάσει ολόκληρη τη ζωή του προσπαθώντας να ξεφύγει από την κατάρα του μέσου Αμερικανού δεν έδινε δεκάρα για τους «μικροαστούς» του Σπίλμπεργκ. «Αν κάποιος θα με εκπροσωπήσει εμένα και το ανθρώπινο είδος για να μπει στο διαστημόπλοιο δεν θέλω να είναι κάποιος που τρώει όλα του τα γεύματα στα Mc Donald s». Και ο Σπίλμπεργκ θα ήταν σαφής: «Αυτό ακριβώς είναι που θέλω».
Και έγραψε το σενάριο μόνος του. Ξεκινώντας από το φινάλε. Σίγουρος πως ο ήρωας του θα έμπαινε μέσα στο διαστημόπλοιο εγκαταλείποντας τους πάντες και τα πάντα. Και πηγαίνοντας από το τέλος στην αρχή. Αφήνοντας οριστικά τους επιστήμονες έξω από το παιχνίδι. Χωρίς ούτε μία ευκαιρία να γνωρίσουν πόσο απέχει από τη φαντασία η επαφή τρίτου τύπου.
Στενή Επαφή τρίτου τύπου (επαφή με τους εξωγήινους με την επιβίβαση του ανθρώπου σε UFΟ)
Δουλεύοντας πάνω στο σενάριο του «Watch The Skies», ο Σπίλμπεργκ θα έβλεπε το «Εξπρές Του Σούγκαρλαντ» να ανοίγει στις αίθουσες της Αμερικής τον Απρίλιο του 1974 και την φοβερή και τρομερή κριτικό, Πολιν Καέλ, να τον αποθεώνει ως «μία σπάνια περίπτωση ανάμεσα στους σκηνοθέτες – ένας αληθινός διασκεδαστής» αποκαλώντας την πρώτη του ταινία ως «ένα από τα πιο σπουδαία ντεμπούτα στην ιστορία του κινηματογράφου». Κι ένα χρόνο αργότερα θα γινόταν ο ουσιαστικός υπεύθυνος για τη γέννηση του όρου blockbuster στέλνοντας με τα «Σαγόνια Του Καρχαρία» το πιο σαφές μήνυμα που πήρε ποτέ η βιομηχανία από τη νέα γενιά των φιλόδοξων δημιουργών της. «Χρειάζομαι μόνο 12 εκατομμύρια δολάρια» ήταν η απαίτηση του Σπίλμπεργκ για να ξεκινήσει η παραγωγή των «Στενών Επαφών». Και η στα πρόθυρα της χρεοκοπίας Columbia δεν μπορούσε πια να αρνηθεί επενδύοντας με ανακούφιση στο παιδί – θαύμα με το όνομα Σπίλμπεργκ το μέλλον της.
Το αρχικό budget των 4 εκ. δολαρίων, πίσω στο 1973, που είχε ήδη γίνει διψήφιο σταμάτησε τελικά στα 19.400.870 δολάρια και με το μεγαλύτερο σκηνικό που είχε στηθεί ποτέ σε εσωτερικό χώρο για ταινία του Χόλιγουντ, ο Σπίλμπεργκ μπορούσε πια να ξεκινήσει. Ο Στιβ ΜακΚουίν, όμως, είχε αρνηθεί τον πρωταγωνιστικό ρόλο εξαιτίας της αδυναμίας του να κλάψει on camera (!) και ο Σπίλμπεργκ ήθελε κάποιον από την πρώτη γραμμή των ηθοποιών της εποχής: Τζακ Νίκολσον, Αλ Πατσίνο, Τζιν Χάκμαν. Ο φίλος του, Ρίτσαρντ Ντρέιφους, και πρωταγωνιστής στα «Σαγόνια Του Καρχαρία», όμως, είχε βάλει σκοπό της ζωής του να κερδίσει το ρόλο. «Πήγαινα στο γραφείο του Στίβεν και του έλεγα διάφορα. Πως ο Πατσίνο δεν έχει αίσθηση του χιούμορ, πως ο Νίκολσον είναι τρελός. Κάποια στιγμή του είπα πως χρειάζεται ένα παιδί για να παίξει αυτό το ρόλο. Και τότε ο Σπίλμπεργκ μου είπε: Εχεις δίκιο. Ο ρόλος είναι δικός σου.»
Τα γυρίσματα ξεκίνησαν τον Μάιο του 1976. Ο Σπίλμπεργκ ανησυχούσε: «Νόμιζα πως ήμουν ο μοναδικός άνθρωπος που ενδιαφερόταν για τα UFO. Δεν ήξερα αν οποιοσδήποτε στην Αμερική μπορούσε να ταυτιστεί με έναν άνθρωπο που παρατάει την οικογένεια του με ισχυρή πιθανότητα να μην επιστρέψει ποτέ». Ο ήρωας του Σπίλμπεργκ, Φρανσουά Τριφό, είχε ήδη δεχθεί να παίξει το ρόλο του Κλοντ Λακόμπ με τεράστιες κάρτες από τις οποίες διάβαζε το ρόλο του, αφού δεν γνώριζε καλά αγγλικά. Ο ουγγρικής καταγωγής, Βίλμος Ζίγκμοντ, ηγείτο της ομάδας των 11 διευθυντών φωτογραφίας που βρίσκονταν στο σετ, συμπεριλαμβανομένων και αυτών των ειδικών εφέ (οι περισσότεροι που είχαν βρεθεί ποτέ σε παραγωγή του Χόλιγουντ). Η επιλογή επίσης να καταφύγουν σε μικρά παιδιά που εκτιθέμενα σε υπερβολικό φως θα υποδύονταν τους εξωγήινους ήταν η πιο κατάλληλη. Τίποτα δεν έμοιαζε να μπορεί πια να σταματήσει τον Σπίλμπεργκ. Εκτός από το ότι η Columbia θα πίεζε για την όσο το δυνατόν πιο γρήγορη ολοκλήρωση της ταινίας.
Στενή Επαφή τέταρτου τύπου (απαγωγή από έναν εξωγήινο)
Τρία χρόνια μετά την τεράστια επιτυχία της ταινίας, τη σωτήρια «επιλογή» της Columbia, τις οκτώ υποψηφιότητες για Οσκαρ (κι ένα Οσκαρ για τη διεύθυνση φωτογραφίας) και μία από τις καλύτερες ταινίες επιστημονικής φαντασίας που γυρίστηκαν ποτέ τίποτα δεν είχε τελειώσει ακόμη για τον Σπίλμπεργκ. Αποφασισμένος να ολοκληρώσει το όραμα του ζήτησε από την Columbia 1.5 εκ. δολ. για να γυρίσει τις σκηνές που δεν είχε προλάβει με αντάλλαγμα να δείξει αυτό που είχε στερήσει από την περιέργεια του αδηφάγου κοινού: το εσωτερικό του διαστημοπλοίου. «Εκανα μία συμφωνία με τον Διάβολο. Για να με αφήσουν να κάνω τις αλλαγές που ήθελα, έπρεπε να τους δώσω κάτι για να στηρίξουν την καινούργια καμπάνια για την ταινία. Δεν ήθελα ποτέ να δω το εσωτερικό του σκάφους αλλά πίστευαν πως το κοινό ήθελε και έτσι συμφώνησα. Δεν έπρεπε να το κάνω ποτέ».
Δεν είχε όμως σημασία. Πριν ακόμη «Ο Πόλεμος Των Αστρων» ολοκληρώσει την ιλιγγιώδη διαδρομή του στην άλωση κάθε παιδικής φαντασίας που είχε να κάνει με το άβατο του διαστήματος, το έπος του Σπίλμπεργκ είχε προλάβει να αντιπροτείνει την πιο συναρπαστική και εσωτερική διαδρομή προς τους ουρανούς. Ξεκινώντας από την ασφάλεια της οικογενειακής εστίας και ανοίγοντας την πόρτα (όπως στην κλασική πια σκηνή με το μικρό παιδί που έλκεται από το εκτυφλωτικό φως) στην ανάγκη της επαφής και δευτερευόντως στην ίδια την επαφή.
Οι άνθρωποι δεν το συνειδητοποιούν ή είναι δύσκολο πια να θυμηθούν πως οι «Στενές Επαφές» ήταν στην πραγματικότητα η πρώτη, μνημειώδης στιγμή όπου αποτυπώθηκε το μήνυμα: «Ηρεμήστε. Ολα είναι καλά. Μπορούν να είναι φίλοι μας», θυμάται σήμερα ο Ρίτσαρντ Ντρέιφους.
Ακριβώς στο τέλος μίας δεκαετίας που προσπαθούσε να βρει τη δική της έξοδο κινδύνου από την σκληρή πραγματικότητα, η τελική επαφή του Ρόι Νίρι ήταν όμως κάτι ακόμη πιο σημαντικό που ο ίδιος ο Σπίλμπεργκ το περιγράφει με τον καλύτερο τρόπο: Οι «Στενές Επαφές» είναι το πιο οφθαλμοφανές φιλμ που έκανα ποτέ για την ανάγκη της επικοινωνίας. Δεν ήμουν πολιτικά αφυπνισμένος όταν έγραφα το σενάριο, αλλά με κάποιον τρόπο ένιωθα πως με τον Ψυχρό Πόλεμο, με τους Ρώσους να μην μιλάνε με τους Αμερικανούς και με οτιδήποτε συνέβαινε εκείνη την εποχή, συμπεριλαμβανομένου του σκανδάλου Γουότεργκειτ και τον Νίξον να παραιτείται από το αξίωμα του Προέδρου των ΗΠΑ είχε δημιουργηθεί μία άβυσσος στην επικοινωνία. Σήμερα τα πράγματα είναι ακόμη χειρότερα. Οι «Στενές Επαφές» ήταν μία προσπάθεια να στείλω το μήνυμα εκεί έξω: «Αν μπορούμε να επικοινωνήσουμε με τους εξωγήινους, γιατί δεν μπορούμε να επικοινωνήσουμε μεταξύ μας;».
Στενή Επαφή πέμπτου τύπου (επικοινωνία μεταξύ ανθρώπου και εξωγήινου)
Κανείς δεν ξέρει τι θα είχε συμβεί αν ο Στίβεν Σπίλμπεργκ δεν είχε δείξει ποτέ το εσωτερικό του διαστημοπλοίου. Οπως κανείς δεν ξέρει αν, χωρίς τις «Στενές Επαφές Τρίτου Τύπου» και την εμμονοληπτική μελωδία με την οποία επικοινωνούν οι γήινοι με τους εξωγήινους, θα μπορούσε τέσσερα χρόνια μετά να τολμήσει την πιο επιτυχημένη στενή επαφή πέμπτου τύπου που γνώρισε ποτέ το σινεμά με τον «Ε.Τ. » Και κανείς δεν θα μάθει ποτέ τι θα είχε αλλάξει στον κόσμο αν τα παιδιά του Ρόι Νίρι τελικά επέλεγαν εκείνο το βράδυ να δουν τον «Πινόκιο», αντί να παίξουν γκολφ. Οσοι μεγάλωσαν περιμένοντας τη μεγάλη «στιγμή» που ο Σπίλμπεργκ σκηνοθέτησε με το θράσος ενός κακομαθημένου παιδιού εύχονται να μην το μάθουν ποτέ.
«Η μοναδική διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στις ιστορίες που έγραφα όταν ήμουν 20 χρόνων και σήμερα είναι ότι δεν νομίζω, όντας πλέον πατέρας επτά παιδιών, ότι θα έμπαινα μέσα στο διαστημόπλοιο. Δεν είμαι σίγουρος ότι θα το τολμούσα σήμερα, αλλά στα 20 μου θα ήταν απόλυτα η πρώτη μου επιλογή. Αυτά είναι τα προνόμια της νεότητας».
Η 30th Anniversary Ultimate Edition των «Στενών Επαφών Τρίτου Τύπου» κυκλοφόρησε στις 13 Νοεμβρίου του 2007 από τη Sony Pictures Home Entertainment και περιέχει και τις τρεις εκδοχές της ταινίας συν ένα καινούργιο ντοκιμαντέρ, μαζί με το «Watch The Skies» του 1977 και το ντοκιμαντέρ που περιείχε η collectors edition του 1998.
Οι διαφορετικές εκδοχές μίας επαφής
* Η αυθεντική εκδοχή του 1977, όπως ακριβώς προβλήθηκε στις αμερικανικές Αίθουσες. Ο Σπίλμπεργκ δεν τη θεωρεί ως directors cut. (135 λεπτά)
* Η Special Edition που βγήκε στις αίθουσες το 1980, με την περίφημη είσοδο του Ρίτσαρντ Ντρέιφους στο διαστημόπλοιο και extra σκηνές αλλά και σκηνές που κόπηκαν. (132 λεπτά)
* Η Collectors Edition που κυκλοφόρησε σε DVD τo 1998 και είναι ένας συνδυασμός της αυθεντικής εκδοχής και της special edition χωρίς τη σκηνή που βλέπουμε το διαστημόπλοιο. Ο Σπίλμπεργκ υπογράφει αυτήν την εκδοχή ως το directors cut. (137 λεπτά)
