Λίγο πριν η Criterion Collection θεοποιήσει τον Κώστα Γαβρά τυλίγοντας τον «Αγνοούμενο» στις υπερπολυτελείς DVD συσκευασίες της, ράχη με ράχη με μερικούς από τους σημαντικότερους δημιουργούς στην ιστορία του κινηματογράφου, το περιοδικό ΣΙΝΕΜΑ έγινε μάρτυρας της τελευταίας του δημιουργικής επανάστασης – που για καλή μας τύχη συντελέστηκε σε ελληνικό έδαφος και μάλιστα για πρώτη φορά στην καριέρα του. Βέβαια οι υπολογισμοί μου -ότι δηλαδή μέχρι την επίσημη κυκλοφορία του «Αγνοούμενου» ο Γαβράς πιάνεται ακόμα για θνητός – έπεσαν λίγο έξω: Ο άνθρωπος που βρέθηκε μπροστά μου μια Κυριακή απόγευμα, θεωρητικά καταπονημένος κατόπιν πολύωρου γυρίσματος χωρίς όμως να έχει χάσει ίχνος από την ευγένεια και την καλή του διάθεση, είχε περάσει προ πολλού στις στρατιές των αθανάτων. Από την Δέσποινα Παυλάκη
Τα Συστατικά Απαριθμώντας τα συστατικά της νέας, εξόχως πολιτικής, δουλειάς του ακμαιότατου 75χρονου, θα διαπιστώσετε ότι ο παραπάνω πρόλογος είναι απολύτως απαραίτητος. Διότι κανένας κοινός θνητός δεν θα μπορούσε να εξασφαλίσει οικονομική υποστήριξη για ένα τόσο τολμηρό εγχείρημα, αν δεν είχε στο ενεργητικό του ένα Οσκαρ (σεναρίου το 1983 για τον «Αγνοούμενο), δύο υποψηφιότητες για Οσκαρ (σεναρίου και καλύτερης σκηνοθεσίας το 1970 για το «Ζ») έναν Χρυσό Φοίνικα (το 1982 για τον «Αγνοούμενο»), μία Χρυσή Αρκτο στο Βερολίνο (το 1990 για το «Μουσικό Κουτί»), ένα Σεζάρ, ένα BAFTA και αμέτρητες υποψηφιότητες για παντός τύπου βραβεία απ όλες τις χώρες του κόσμου. Στο «Εden Is West», την πρώτη του επίσημη «ελληνική ταινία», ο κεντρικός χαρακτήρας δεν έχει όνομα, πατρίδα και ακριβή προορισμό, δεν μιλάει σχεδόν καθόλου και τα ελάχιστα λόγια που προφέρει είναι σε μια ακατάληπτη γλώσσα που εφηύρε ο ίδιος ο Γαβράς. Ο ηθοποιός που ανέλαβε να κουβαλήσει το βουβό αυτό φορτίο επιλέχτηκε με βάση τα εξωτερικά του χαρακτηριστικά, που δεν έπρεπε να προδίδουν τίποτα πέραν της υποκριτικής του δεινότητας. Το μελαμψό δέρμα και τα παράταιρα πράσινα μάτια του Ιταλού Ρικάρντο Σκαμάρτσιο («Ο Αδερφός Μου Είναι Μοναχοπαίδι») ταίριαξαν απόλυτα με τις πολυεθνικές προθέσεις του Γάβρα, που ταξίδεψε το φιλόδοξο σχέδιο του από τις Ιταλικές Αλπεις μέχρι την Κρήτη (με ενδιάμεση στάση το Παρίσι) χωρίς οριστικοποιημένο σενάριο και με την αγέρωχη σύζυγότου, Μισέλ Ρέι Γαβρά, να εκτελεί χρέη παραγωγού. Κάθε νέος προορισμός εμπλούτιζε καστ και συνεργείο με ανανεωμένο δυναμικό, οδεύοντας προς την τελική εβδομάδα γυρισμάτων στο Λαύριο με ένα εκρηκτικό συνονθύλευμα ταμπεραμέντων από κάθε γωνιά της Ευρώπης: «Οι άνθρωποι που έχουν ταλέντο είναι οι ίδιοι παντού. Μόνο όσοι δεν έχουν ταλέντο είναι δύσκολο να ενσωματωθούν σε ένα σενάριο» με καθησύχασε χαμογελώντας ο βετεράνος σκηνοθέτης.
Η Συνταγή Δεν υπάρχει λόγος να αναζητάτε ρεαλισμό στο «Εden Is West»: Ενας μετανάστη, αγνώστων λοιπών στοιχείων, αναζητά την προσωπική του Εδέμ κάπου στην (άγρια) Δύση. Ο τίτλος της ταινίας θα μπορούσε κάλλιστα να χωρέσει ένα μεγάλο ερωτηματικό: Eden Is West? «Το ερωτηματικό απευθύνεται σ’ εμάς! Η Δύση είναι για όλους. Μόνο που εμείς θεωρούμε τους εαυτούς μας ανώτερους απ τους υπόλοιπους. Το θέμα είναι πώς βλέπουμε εμείς τους μετανάστες, πώς τους δεχόμαστε και πώς τους διώχνουμε!» ξεκαθαρίζει ο ίδιος. «Τον ρατσισμό τον έχουμε όλοι μέσα μας. Οτι λένε για τους Αλβανούς στην Ελλάδα, έλεγαν κάποτε και για τους Ελληνες στο εξωτερικό! Οταν ήμουν φοιτητής δούλεψα για γόνο της οικογένειας Αβέρωφ που προσπαθούσε επί χρόνια να τροποποιήσει την εγκυκλοπαίδεια Larousse, η οποία όριζε τον Ελληνα ως: κλέφτη στα χαρτιά, κάτοικο Ελλάδος! Δεν μας ταύτιζαν όλοι με τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα ξέρετε!»
Η Εκτέλεση Παρακολουθώντας ένα αποπνικτικό μεσημεριανό γύρισμα στη Χερσόνησο της Κρήτης, οι υποψίες μου επιβεβαιώθηκαν. Ο Κώστας Γαβράς δεν ανήκει πια στο ανθρώπινο είδος: τα μακρυμάνικα κολλαριστά του πουκάμισα παραμένουν ανεπηρέαστα από την άνοδο της θερμοκρασίας, ο χαμηλός τόνος της φωνής του δεν υφίσταται εμφανείς διακυμάνσεις ανεξαρτήτως (επανα)λήψεων και η σύζυγός του παραμένει αγέραστη! Η εντυπωσιακή κορμοστασιά της Μισέλ Ρέι Γαβρά -πρώην μοντέλο του Christian Dior και μητέρα δύο παιδιών- στελεχώνει σταθερά τις παραγωγές του τα τελευταία χρόνια, υψώνοντας ένα αδιαπέραστο τείχος ανάμεσα σε δημιουργό και συνεργείο και τρομοκρατώντας συστηματικά κάθε δημοσιογράφο που τολμάει να πατήσει το γύρισμα. Ο Ρικάρντο Σκαμάρτσιο πάντως δεν δείχνει να πτοείται ιδιαίτερα: μικροκαμωμένος και αεικίνητος, μπορεί να είναι ιδανικός για το ρόλο του φυγά/μετανάστη, αλλά αποδεικνύεται κανονικός εφιάλτης για τη βοηθό παραγωγής που κάνει φιλότιμες προσπάθειες να τον προστατέψει απ τον καυτό ήλιο με μια κακοπαθημένη ομπρέλα. Εχοντας ήδη κάψει τις σόλες των γυμνών του ποδιών – μια και η συγκεκριμένη σκηνή τον θέλει να καταφτάνει ξυπόλυτος σε απροσδιόριστη παραλία – μέχρι το τέλος της ημέρας καταφέρνει να πάθει και ηλίαση, με αποτέλεσμα να μην παραχωρήσει ούτε μία συνέντευξη! Κανένας από τους παρευρισκόμενους δημοσιογράφους δεν δείχνει να ανησυχεί ιδιαίτερα όμως, μέχρι που ενημερωνόμαστε για το μέγεθος της ευκαιρίας που χάσαμε απ τον ίδιο το Γαβρά: «Κι εγώ κατάλαβα πολύ αργότερα πόσο μεγάλος σταρ είναι! Οταν κάναμε γύρισμα στις Αλπεις, κοντά στα ιταλικά σύνορα, περνούσε ένα λεωφορείο με μαθήτριες που μόλις τον είδαν άρχισαν να χοροπηδάνε σαν τρελές! Ηταν απίθανο! Είναι μεγάλη βεντέτα στη χώρα του, την Ιταλία!».
Η Προέλευση Εχοντας εγκαταλείψει τη χώρα μας στην τρυφερή ηλικία των 18 ετών, κι έχοντας ζήσει τέσσερις φορές περισσότερα χρόνια στη Γαλλία απ όσα έζησε ποτέ στην Ελλάδα, έχει τελικά κανένα νόημα να τον διεκδικούμε με τόσο πάθος για δικό μας; Σύμφωνα με τον ίδιο, τα παιδιά του (η ηθοποιός και σκηνοθέτης Τζούλι Γαβράς και ο ηθοποιός Ρομέν Γαβράς) μιλούν ελάχιστα ελληνικά και, παρά τις κατηγορηματικές δηλώσεις του μικρού του γιου ότι θα παντρευτεί Ελληνίδα, μήπως το μοναδικό στοιχείο που τον δένει πια με τη χώρα μας είναι η δική μας επιμονή; Πρόσφατα μάλιστα στέφθηκε επικεφαλής της επιτροπής για «τη βελτίωση και τον εκσυγχρονισμό του νομοθετικού πλαισίου για τον ελληνικό κινηματογράφο» από τον ίδιο τον υπουργό Πολιτισμού. Μήπως τελικά έκτος από σκηνοθέτη, τον θέλουμε και ως σωτήρα; «Ξέρετε, είναι δύσκολο για εμάς που ζούμε μακριά να έρθουμε εδώ και να κάνουμε κριτική. Εμείς οι Ελληνες του εξωτερικού έχουμε μια νοσταλγία μυθική. Ζούμε την Ελλάδα σε στιγμές. Εγώ απλώς εξήγησα στην Επιτροπή πώς γίνεται ο γαλλικός κινηματογράφος και είπα τη γνώμη μου για ορισμένα θέματα που μου φανήκαν απαράδεκτα». Και, ναι, αν θέλετε να ξέρετε, η προέλευση -και του ανθρώπου και της μαγικής κινηματογραφικής του συνταγής- έχει σημασία και μάλιστα καθοριστική: «Η Γαλλία μπορεί να μου έδωσε την καριέρα μου αλλά η Ελλάδα μου έδωσε το βάπτισμα του πυρός. Είμαι αυτό που είμαι επειδή γεννήθηκα στην Ελλάδα, αν είχα γεννηθεί στη Γαλλία θα ήμουν κάποιος άλλος!» Και μια και το σινεμά κατά Γαβρά είναι υπόθεση πολύ πολιτική, σε τι είδους επαναστάσεις μπορούμε να ελπίζουμε στην τελευταία του ταινία; «Αυτό είναι το μυστικό του αλχημιστή που δεν ξέρει ποτέ αν θα καταφέρει να μετατρέψει το μέταλλο σε χρυσό ή όχι! Αυτό θα πρέπει να το διαπιστώσει μόνος του ο θεατής!»
Ενα απραγματοποίητο όνειρο
«Μια καταπληκτική και πολύ μοντέρνα, κατά τη γνώμη μου, ιστορία, που έχω συζητήσει αμέτρητες φορές με τον Βασίλη Βασιλικό, είναι η υπόθεση «Κοσκωτά». Φοβερή περίπτωση! Εγώ όμως δεν θα μπορούσα ποτέ να κάνω αυτή την ταινία. 0Θα ήταν μια τρομερή κριτική για τους πολιτικούς και τους επιχειρηματίες μας. Ηταν πραγματικά γελοίο αυτό που συνέβη! Ο Κοσκωτάς, ένας ασήμαντος χοντρούλης που ίδρωνε συνεχώς όταν μιλούσε, κατάφερε να αγοράσει όλες αυτές τις εφημερίδες και να κάνει ό,τι έκανε. Θυμάμαι τότε, πριν μάθουμε την αλήθεια, μιλούσαν γι αυτόν με τον ίδιο θαυμασμό που επιφύλασσαν για σπουδαίους άντρες, όπως ο Χάουαρντ Χιούζ και ο Ρότσιλντ, και τελικά αποδείχτηκε ένα ασήμαντο ανθρωπάκι!»
«Εden Is West»
Σκηνοθεσία: Κώστας Γαβράς
Σενάριο: Κώστας Γαβράς, Ζαν Κλοντ Γκρούμπεργκ
Δ/νση Φωτογραφίας: Πατρίκ Μπλοσιέ
Μοντάζ: Γιανίκ Κεργκόα
Μουσική: Αρμάντ Αμάρ
Πρωταγωνιστούν: Ρικάρντο Σκαμάρτσιο, Ζουλιάν Κέλερ, Ερίκ Καραβακά, Ούλριχ Τουκούρ, Αννυ Λούλου, Ιεροκλής Μιχαηλίδης.
Η ταινία αναμένεται να κυκλοφορήσει στις ελληνικές αίθουσες τον Φεβρουάριο του 2009 από την Odeon.
