Από τη Δέσποινα Παυλάκη
Τo 2004 και μετά από 23 συναπτά έτη καριέρας, o Μόρις κατόρθωσε να κρατήσει επιτέλους στα χέρια του το Οσκαρ Καλύτερου Ντοκιμαντέρ, χάρη στο «Τhe Fog Of War» («Η Ομίχλη Του Πολέμου»), μια φλογερή σε πρώτο πρόσωπο εξομολόγηση του πρώην υπουργού Αμύνης των Ηνωμένων Πολιτειών, Ρόμπερτ Σ. ΜακΝαμάρα. Ο 87χρονος τότε ΜακΝαμάρα συμφώνησε αρχικά να παραχωρήσει στον σκηνοθέτη μια ωριαία τηλεοπτική συνέντευξη και κατέληξε να του χαρίσει -άθελά του- αρκετό υλικό για ένα ολόκληρο ντοκιμαντέρ που εξασφάλισε στον Μόρις την παγκόσμια αναγνώριση που αποζητούσε. Η «Ομίχλη Του Πολέμου» είναι χωρισμένη σε έντεκα μαθήματα στρατηγικής από τον πολιτικό βίο του τότε προέδρου της Παγκόσμιας Τράπεζας, που θα μπορούσαν άνετα να είχαν αποτελέσει προσωπική φιλοσοφία του ίδιου του σκηνοθέτη. Ισως γιατί, όπως αργότερα δήλωσε οργισμένος ο ΜακΝαμάρα, τα έντεκα αποστάγματα πολιτικής σοφίας ήταν εφεύρεση του Μόρις και όχι δική του.
1. «Ταυτίσου με τον εχθρό σου»
Εχοντας χάσει τον πατέρα του σε τρυφερή ηλικία, ο Μόρις δεν είχε τον φουσκωμένο λογαριασμό τραπέζης που απαιτούσαν τα αμερικανικά πανεπιστήμια για να τον δεχτούν στις αγκάλες τους. Ετσι, τελειώνοντας τις προπτυχιακές σπουδές του, δοκίμασε την πρώτη σε μια σειρά ανορθόδοξων προσεγγίσεων που μακροπρόθεσμα θα τον οδηγούσαν ακριβώς εκεί που ήθελε να πάει. Χτυπώντας την πόρτα των μεγαλύτερων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων της χώρας χωρίς να έχει κάνει προηγουμένως κανενός είδους αίτηση, προσπαθούσε να τους πείσει να τον δεχτούν παρακάμπτοντας όλες τις επίσημες διαδικασίες τους! Η πλήρης ταύτισή του με τον εχθρό -δηλαδή το σύστημα που θεωρούσε ότι του έφραζε την πόρτα της επιτυχίας- τελικά απέδωσε. Λέγοντας στους υπεύθυνους αυτό ακριβώς που ήθελαν να ακούσουν, ο νεαρός Ερολ Μόρις μπήκε στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, αφού δοκίμασε πρώτα ανεπιτυχώς να διεισδύσει στην Οξφόρδη και το Χάρβαρντ. Δυστυχώς, όμως, το δεύτερο κυρίαρχο στοιχείο του χαρακτήρα του -η πλήρης ανικανότητά του να φέρει εις πέρας τα αρχικά του σχέδια- δεν επέτρεψε στις ακαδημαϊκές του φιλοδοξίες να ευοδωθούν.
2. «Η λογική δεν θα μας σώσει»
Κατόπιν αποτυχημένης προσπάθειας για μεταπτυχιακό στη Φυσική και τριών ολόκληρων χρόνων ως διδακτορικός φοιτητής Φιλοσοφίας στο Μπέρκλεϊ, ο Μόρις κατέληξε ότι η ακαδημαϊκή λογική δεν μπορούσε να τον σώσει από την ανία της ρουτίνας. Εγκατέλειψε λοιπόν τα πάντα και πήγε για λίγο στο Ουισκόνσιν, όπου επιδόθηκε σε πολλαπλές συνεντεύξεις του διάσημου κατά συρροήν δολοφόνου Εντ Γκέιν, οι αποτρόπαιες εγκληματικές πράξεις του οποίου υποτίθεται ότι ενέπνευσαν ταινίες όπως το «Ψυχώ» και το «Deranged». Εχοντας στο μεσοδιάστημα γνωρίσει τον Βέρνερ Χέρτζογκ, μέσω ενός κοινού φίλου, συμφώνησε να τον συναντήσει το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου (1975) μπροστά στον τάφο της μητέρας του Γκέιν, για να διαπιστώσουν ιδίοις όμμασι αν ο δολοφόνος την είχε όντως ξεθάψει, όπως υποστήριζε. Ο Βέρνερ Χέρτζογκ κράτησε το λόγο του δίχως δεύτερη σκέψη. Ο Μόρις το ξανασκέφτηκε και δεν εμφανίστηκε ποτέ στο ανορθόδοξο ραντεβού.
3. «Υπάρχει κάτι πέρα από τον εαυτό μας»
Εχοντας εντωμεταξύ αναζωπυρώσει το πάθος του για τον κινηματογράφο με συχνές, και συνήθως παράνομες επισκέψεις στο Pacific Film Archive («Είχε τη συνήθεια να μπαίνει κρυφά στις προβολές και μετά να το αρνείται. Θα μπορούσε τουλάχιστον να το παραδεχτεί!» λέει ο διευθυντής του αρχείου Τομ Λάντι, στον οποίο χρωστά ο Μόρις τη γνωριμία του με τον Χέρτζογκ), ο μετέπειτα ντοκιμαντερίστας επέστρεψε στο Ουισκόνσιν, αυτή τη φορά για έναν ολόκληρο χρόνο, κάνοντας αμέτρητες συνεντεύξεις με σκοπό να γυρίσει κάποιο φιλμ ή τουλάχιστον να γράψει ένα βιβλίο. Τα σχέδια του, όμως, ναυάγησαν τη στιγμή ακριβώς που επέλεξε να ξαναεμφανιστεί στη ζωή του ο εκκεντρικός Γερμανός. Ο Χέρτζογκ κατέφτασε στο Πλέινσβιλ για μερικά συμπληρωματικά γυρίσματα του «Στρότζεκ» και, πιστός στην απρόβλεπτη συμπεριφορά του, προσέφερε στον νεαρό Μόρις ένα φάκελο γεμάτο λεφτά για να συνεχίσει τις προσπάθειές του. Εκείνος, όμως, ανίκανος να συνειδητοποιήσει ότι το ταλέντο είναι κάτι πέρα από τον εαυτό μας, που οφείλουμε πάση θυσία να υπακούσουμε, πέταξε τα λεφτά από το παράθυρο!
4. «Μεγιστοποιήστε την αποδοτικότητα»
Η υπερηφάνεια του ευτυχώς λύγισε και τελικά δέχτηκε τα χρήματα -που ο Χέρτζογκ αναγκάστηκε να μαζέψει από το πάτωμα και να του ξαναπροσφέρει- για να χρηματοδοτήσει ένα ταξίδι στην πόλη Βέρνον της Φλόριντα. Η ιδιοσυγκρασιακή καθημερινότητα των κατοίκων, που θυσίαζαν μέλη του σώματός τους προκειμένου να εισπράξουν παρανόμως ασφάλιστρα, του προσέφερε αρκετό υλικό για το πρώτο ντοκιμαντέρ του. Ή τουλάχιστον έτσι νόμιζε. Το μεγαλύτερο προσωπικό κατόρθωμα στην ιεραρχία της
ιδιόρρυθμης αυτής κοινότητας ήταν η απώλεια του δεξιού ποδιού και του αριστερού χεριού τους αφού, σύμφωνα με τη θεωρία τους, έτσι τους έμεναν τουλάχιστον τα απαραίτητα – δηλαδή ένα χέρι για να υπογράφουν τις επιταγές κι ένα πόδι για να πατάνε το γκάζι της καινούργιας Κάντιλακ! Το σχέδιο όμως ναυάγησε, όταν οι κάτοικοι του Βέρνον άρχισαν να τον απειλούν ότι αν τους ξεσκέπαζε θα τον σκότωναν. Η μόνη λύση ήταν να μεγιστοποιήσει την αποδοτικότητα του υπάρχοντος υλικού του, στήνοντας ένα εναλλακτικό ντοκιμαντέρ για τις εμμονοληπτικές συνήθειές τους αντί να εστιάσει στην αυτό-ακρωτηριαστική τους μανία. Η ταινία, παρ όλα αυτά, («Vernon, Florida») προέκυψε πολύ αργότερα, αφού η προσοχή του είχε ήδη στραφεί κάπου αλλού…
5. «Η αναλογικότητα θα έπρεπε να είναι η κατευθυντήρια γραμμή του πολέμου»
Η αναλογικότητα της προσπάθειάς με το αποτέλεσμα δεν ήταν ποτέ το δυνατό του σημείο. Μονίμως γεμάτος μεγαλεπήβολα σχέδια, ο Μόρις σπάνια έβλεπε τον ενθουσιασμό του να μετατρέπεται σε κάτι χειροπιαστό που θα μπορούσε να τον γλιτώσει από μόνιμη επαγγελματική αβεβαιότητα. Δύο εβδομάδες μετά την πρώτη του επίσκεψη στο Βέρνον ωστόσο, ανακάλυψε τυχαία ένα άρθρο στην εφημερίδα San Francisco Chronicle για τη μεταφορά 450 λείψανων κατοικίδιων ζώων σε νεκροταφείο στην κοιλάδα της Νάπα, που θα γινόταν επιτέλους η αφορμή για να αφοσιωθεί για πρώτη φορά σε ένα κινηματογραφικό σχέδιο. Από το 1980 και μετά, ο Ερολ Μόρις μπορούσε αισίως να αυτοαποκαλείται ντοκιμαντερίστας, αφού κατάφερε επιτέλους να ολοκληρώσει το «Gates Of Ηeaven», μια εκκεντρική ωδή στην ανθρώπινη φύση που έμελλε με τα χρόνια να μετατραπεί σε θρύλο. Και τώρα τι;
6. «Εξασφαλίστε τις πληροφορίες»
Παρά τους όρκους αιώνιας πίστης του γνωστού Αμερικανού κριτικού Ρότζερ Εμπερτ που δήλωνε απροκάλυπτα ότι το «Gates Of Ηeaven» ήταν μία από τις δέκα καλύτερες ταινίες όλων των εποχών, η επιτυχία της ταινίας ήταν περιορισμένη. Το «Vernon, Florida» που ολοκληρώθηκε αμέσως μετά εξάντλησε τον σκηνοθέτη του οικονομικά, με αποτέλεσμα να τον αναγκάσει να στραφεί σε μια νέα καριέρα ως ιδιωτικός ντετέκτιβ για λογαριασμό ενός από τα μεγαλύτερα πρακτορεία της χώρας. Η εμπλοκή του σε μεγάλα οικονομικά σκάνδαλα και η εμπιστοσύνη που ενέπνεε σε κάθε ειδών υπόπτους, του προσέφεραν την απαραίτητη εμπειρία για να ολοκληρώσει το πρώτο φιλμ νουάρ τεκμηρίωσης και για πολλούς το αριστούργημά του, «Τhe Thin Blue Line».
7. «Οσα πιστεύουμε και όσα βλέπουμε είναι συχνά λάθος»
Αν όχι για οποιονδήποτε καθαρά κινηματογραφικό λόγο, το «Τhin Blue Line» θα μείνει στην (εντός και εκτός της μεγάλης οθόνης) Ιστορία επειδή συνέβαλε στην αποφυλάκιση του πρωταγωνιστή Ράνταλ Ανταμς, ο οποίος βρισκόταν στη φυλακή για έναν φόνο τον οποίο δεν διέπραξε ποτέ, μετατρέποντας τον Μόρις σε εθνικό ήρωα. Το ηθικό δίδαγμα ήταν να μην πιστεύεις απαραίτητα όσα βλέπεις και να μην βλέπεις μόνο όσα θα ήθελες να πιστεύεις, γιατί πολλές φορές θα ανακαλύψεις ότι κάνεις λάθος. Ετσι την έπαθαν και όσοι πίστεψαν ότι ο Ανταμς θα χρωστούσε στον Μόρις αιώνια ευγνωμοσύνη, αφού λίγους μήνες αργότερα ο πρόσφατα αποφυλακισθείς άντρας μήνυσε τον σωτήρα του για ένα μέρος των εσόδων από την ταινία.
8. «Να είσαι έτοιμος να επανεξετάσεις τη λογική σου»
Μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα μυθοπλασίας («Τhe Dark Wind») και ένα ιδιοσυγκρασιακό πορτρέτο του φυσικού Στίβεν Χόκινγκ («Α Brief History Of Τime») που αποθεώθηκε στο φεστιβαλικό κύκλωμα και αγνοήθηκε επιδεικτικά από την Αμερικανική Ακαδημία Κινηματογράφου, ο Μόρις επανεξέτασε την προσέγγιση του αντικειμένου του με το αναπάντεχο «Fast Cheap And Out Of Control», ένα κουαρτέτο εμμονής που προσκαλεί τον θεατή να συνδυάσει μόνος του τις φαινομενικά ασύνδετες ιστορίες ενός θηριοδαμαστή, ενός κηπουρού, ενός επιστήμονα που κατασκευάζει ρομπότ και ενός ειδικού στους τυφλοπόντικες!
9. «Για να πράξεις το καλό μπορεί πρώτα να χρειαστεί να κάνεις κακό»
Κάπου εκεί ο Ερολ Μόρις έκανε και τη μεγαλύτερη ανακάλυψη της καριέρας του- εκείνη που έμελλε να τον μετατρέψει στον πιο διάσημο κινηματογραφικό ανακριτή στην ιστορία του ντοκιμαντέρ. Γνωρίζοντας ότι ένα καλό αποτέλεσμα απαιτεί πολλές φορές να λερώσεις τα χέρια σου, εφηύρε την τέλεια μέθοδο εκταμίευσης της αλήθειας, δίνοντάς της το όνομα Interrotron. Τοποθετώντας ένα μόνιτορ πάνω στην κάμερα που κατέγραφε τις συνεντεύξεις, το συνέδεσε απευθείας με μια δεύτερη κάμερα στραμμένη πάνω στον εαυτό του, επιτρέποντας στον συνεντευξιαζόμενο να τον κοιτάζει στα μάτια αφού το πρόσωπό του Μόρις αναμεταδιδόταν ζωντανά στο μόνιτορ, για μια απόλυτη, σε πρώτο πρόσωπο, συνέντευξη. Το Interrotron συμφιλίωσε τις έννοιες του τρόμου (terror) και της συνέντευξης (interview), ενθαρρύνοντας τον μονόλογο και επιτρέποντας ουσιαστικά στον συνεντευξιαζόμενο να επιδίδεται στο αγαπημένο του χόμπι: δηλαδή να βλέπει τηλεόραση, χαζεύοντας τον Μόρις στο μοτέρ της κάμερας ενώ μιλάει.
10. «Ποτέ μη λες ποτέ»
Οταν στα 1999 η Ακαδημία αγνόησε το «Μr. Death» -το συγκλονιστικό πορτρέτο του ανθρώπου που σχεδίασε όλους τους μηχανισμούς εκτέλεσης θανατικών ποινών των Ηνωμένων Πολιτειών πριν καταστρέψει την καριέρα του- το πράγμα έφτασε πια στο απροχώρητο. Ωστόσο, παρ όλες τις αντιρρήσεις του Ρόμπερτ Σ. ΜακΝαμάρα για την τελική μορφή της «Ομίχλης Του Πολέμου» και των έντεκα κεφαλαίων/ μαθημάτων που ο πρώην υπουργός υποστήριξε ότι αποτελούσε αποκύημα της φαντασίας του Μόρις και όχι παράγωγο της οκτάωρης συνέντευξης που του παραχώρησε, το 2004 κέρδισε επιτέλους το Οσκαρ. Και αφού έκανε το καθιερωμένο σχόλιο για το βάρος του αγαλματιδίου («ουάου, αυτά τα πράγματα είναι βαριά!»), ευχαρίστησε την Ακαδημία που του έκανε επιτέλους τη χάρη να αναγνωρίσει τις ταινίες του και μαζί την περιπετειώδη καριέρα του. Ποτέ μη λες ποτέ!
11. «Η ανθρώπινη φύση δεν αλλάζει»
Στον ίδιο ευχαριστήριο δήλωσε ότι, σαράντα χρόνια πριν, η Αμερική είχε πέσει στη βαθιά τρύπα του Βιετνάμ με αποτέλεσμα να χαθούν εκατομμύρια άνθρωποι, εκφράζοντας την ίδια στιγμή τις έντονες ανησυχίες του για ένα παρεμφερές μέλλον. Τέσσερα χρόνια μετά, το «Standard Operating Ρrocedure» έρχεται να μας αποδείξει ότι δεν μπορείς να αλλάξεις την ανθρώπινη φύση και ότι η ιστορία είναι αναπόφευκτο να επαναληφθεί. Μιλώντας με τους στρατιώτες που τράβηξαν τις διάσημες πλέον φωτογραφίες στη φυλακή Αμπου Γκράιμπ αποκαλύπτοντας το συστηματικό βασανισμό Ιρακινών υπόπτων στα χέρια του Αμερικανικού Στρατού, ο Μόρις διερευνά το φαινόμενο που άλλαξε τον πόλεμο στο Ιράκ και τον τρόπο που οι Ηνωμένες Πολιτείες έβλεπαν μέχρι τότε τον ηρωικό εαυτό τους. Ταυτόχρονα εξακολουθεί με την ταινία αυτή να υπηρετεί περήφανα ένα σκηνοθετικό στυλ, μοιρασμένο ανάμεσα στην τεκμηρίωση και τη μυθοπλασία, το οποίο δεν εγκατέλειψε ποτέ και για χατίρι κανενός.
Ο Βέρνερ Χέρτζογκ Τρώει Το Παπούτσι Του
Ο Χέρτζογκ, συνηθισμένος στα απραγματοποίητα σχέδια του Μόρις, στοιχημάτισε ότι αν ολοκλήρωνε ποτέ το «Gates Of Ηeaven», και μάλιστα η ταινία παιζόταν στον κινηματογράφο, θα έτρωγε το παπούτσι που φορούσε όταν έβαλε το στοίχημα! Κακώς βέβαια, γιατί το 1980 αναγκάστηκε να κρατήσει την υπόσχεσή του, όταν η ταινία έκανε την πρεμιέρα της στο UC Theater. Με τη βοήθεια της διάσημης καλιφορνέζας σεφ Αλις Ουότερς, που έβρασε το παπούτσι σε ζωμό, σκόρδο και καρυκεύματα για πέντε ώρες, ο Βέρνερ Χέρτζογκ έφαγε το παπούτσι του μπροστά σε ενθουσιώδες κοινό, εκφράζοντας τις ελπίδες του ότι ίσως έτσι ενθάρρυνε κι άλλους νέους να ολοκληρώσουν τα project τους. Αφησε όμως τη σόλα, με τη δικαιολογία ότι δεν τρώνε τα κόκαλα στο κοτόπουλο. Ο κινηματογραφικός του άθλος απαθανατίστηκε από τον Λες Μπλανκ στο «Werner Herzog Eats His Shoe». Η κατανάλωση υποδήματος εν είδη ψήφου εμπιστοσύνης βοήθησε τον Μόρις να ξεπεράσει το σύνδρομο του διστακτικού κινηματογραφιστή, ολοκληρώνοντας όλα σχεδόν τα project που αναλάμβανε, και έδωσε στον Λες Μπλανκ την ευκαιρία να γνωρίσει καλύτερα τον Χέρτζογκ, γυρίζοντας αμέσως μετά το «Βurden Of Dreams», κάτι μεταξύ πορτρέτου και making of του «Φιτζκαράλντο». Στο ίδιο DVD από τις εκδόσεις Criterion μπορείτε να απολαύσετε τον Χέρτζογκ να καταναλώνει το υπόδημά του, διαφορετικά μπορείτε να το παραγγείλετε ξεχωριστά εδώ: http://lesblank.com/more/shoe.html
