Ο Τσαρλατάνος

Charlatan

Η ιστορία του περίφημου βοτανοθεραπευτή (ή τσαρλατάνου;) Γιαν Μικολάσεκ στην –τότε- Τσεχοσλοβακία του 20ού αιώνα, μέσα από το πρίσμα του εκλεκτικού, πληθωρικού, αλλά και συζητήσιμου, φακού της πάντοτε αφηγηματικά δεινής Ανιέσκα Χόλαντ.

Συντάκτης: Ηλίας Δημόπουλος

ΜΟΙΡΑΣΟΥ ΤΟ

Ο Γιαν Μικολάσεκ υπήρξε γνωστή όσο και αμφιλεγόμενη προσωπικότητα της νεότερης ιστορίας της πρώην Τσεχοσλοβακίας. Η ικανότητά του να μελετά ούρα και να δίνει διάγνωση με μοναδική γνώση το φύλο και την ηλικία του ασθενούς, έμεινε στην ιστορία της χώρας από τον Μεσοπόλεμο, την διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της ναζιστικής κατοχής και αργότερα για πάνω από μια δεκαετία κομμουνιστικού καθεστώτος. Έβλεπε, και σύμφωνα με τις αφηγήσεις θεράπευε, δεκάδες ασθενείς ημερησίως, ενώ ιστορικό έχει γίνει και το τεστ που του έκανε το ναζιστικό καθεστώς (μερικώς δείχνεται στο έργο), μετά από το οποίο υπήρξε θεραπευτής ακόμα και του Μπούρμαν, δεξιού χεριού του Χίτλερ. Μετά τον πόλεμο απόλαυσε την φιλία και προστασία του Αντονίν Ζαποτόσκι, που αργότερα και ως πρωθυπουργός της κομμουνιστικής Τσεχοσλοβακίας είχε τον Μικολάσεκ για θεραπευτή του.

Ωστόσο, δύο χρόνια μετά τον θάνατο του Ζαποτόσκι, ο Μικολάσεκ συνελήφθη από το αγριεμένο καθεστώς για τον θάνατο από (υποτιθέμενη – δεν καταδικάστηκε ποτέ γι’ αυτό) δηλητηρίαση δυο μελών του Κόμματος. Στην πραγματικότητα ήταν ο πλουσιοπάροχος τρόπος ζωής και η στάση του στη ναζιστική κατοχή που πυροδότησαν το «ενδιαφέρον» του καθεστώτος.

Η διερεύνηση του μεταφυσικού «χαρίσματος» έχριζε μιας αναλυτικότερης -πιο επίμονα μυστικιστικής ίσως;- προσέγγισης

Στην παραπάνω ιστορία η Ανιέσκα Χόλαντ προσθέτει έναν τόνο αινίγματος γύρω από την ηθική περιωπή του Μικολάσεκ, μια χρήσιμη (ατεκμηρίωτη ιστορικά πάντως) δόση gay ρομάντζου με τον υπασπιστή και αφοσιωμένο του ακόλουθο Πάλκο Φράντισεκ, ενώ παραδίδει ένα φινάλε ανοιχτό που σκόπιμα απαλείφει την έκβαση της σύλληψης και της δίκης των δύο.

Η Πολωνή σκηνοθέτιδα, βοηθός των Κριστόφ Ζανούσι και Αντρέι Βάιντα στο πολύτιμο παρελθόν του πολωνικού ’60-’70, δείχνει εδώ ακόμα μια φορά την επίδραση ενός άλλου καλού της φίλου και συναδέλφου Κριστόφ (του Κισλόφσκι – συνεργάτιδά του στο σενάριο της Τριλογίας των Χρωμάτων) στην κάμερά της. Μια κάμερα προσεκτικά στημένη, λεπτομερή, που σκιαγραφεί μέσα από επιφάνειες, καθρεφτίσματα και μερικές όψεις, όλα τους αντανακλάσεις μιας πραγματικότητας που τελικά διαφεύγει. Ο φακός της είναι η καλύτερη αντίστιξη σε ένα σενάριο που δεν αμφιβάλλει διόλου για το θεραπευτικό χάρισμα του Μικολάσεκ. (Λέγεται ότι ακόμα και στην σημερινή Τσεχία/Σλοβακία, οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν κάποιον δικό τους που υπήρξε θεραπευμένος από τον «τσαρλατάνο»). Στον φακό της, ολοκληρώνεται και η συγγένεια με τον Κισλόφσκι. Το σινεμά της δεν έχει σχεδόν τίποτα από την εσωτερικότητα και την θρησκευτική ζέση του τελευταίου, παρότι οι επιρροές της έχουν συχνά θρησκευτικό χαρακτήρα.

Το αισθητικό πρόβλημα της Χόλαντ, για ένα είδος θεατή τουλάχιστον, είναι ότι πίσω από την δεδομένη αφηγηματική της ευχέρεια (καθόλου τυχαία και τα χολιγουντιανά της εύσημα ή το ακαδημαϊκό της παρελθόν – υποψήφια για Όσκαρ Σεναρίου και δις υποψήφιες οι ταινίες της στην κατηγορία του Διεθνούς Όσκαρ), υπάρχει μια τάση να μασάει την τροφή για τον θεατή. Παρότι το σενάριο καλεί σε διαρκή φλασμπάκ, η Χόλαντ σχεδόν ευθυγραμμίζει την αφήγηση ουσιαστικά απαντώντας άμεσα κάθε ερώτηση, κάθε «κενό» που μπορεί να παρεισφρήσει στον λόγο της. Αυτό για κάποιους θεατές συντείνει στο ενδιαφέρον και την ασίγαστη ένταση, σε ένα άλλο (απαιτητικότερο;) όμως είδος θεατή υπεραπλουστεύει, ισοπεδώνει κάθε μυστήριο, απαντά πριν απορήσεις και δημιουργεί μια μανιέρα που κάνει το έργο προβλέψιμο. Αν σε αυτό προσθέσει κανείς και την έμφυτη ροπή της να κάνει κάθε σκηνή μια μικρού μήκους «συναρπαστική διήγηση», φτάνεις σε αυτό που το σενάριο του «Η Ωραία και το Κτήνος» (1952) του Μινέλι θεωρούσε όχι και τόσο καλό σινεμά, κυρίως λόγω της σκηνοθετικά μη κλιμακούμενης διαδρομής.

Μολαταύτα «ΟΤσαρλατάνος», λόγω θέματος και φιλοτεχνημένης όψης, διατηρεί μεγάλο ενδιαφέρον. Αν και ο τσαρλατανισμός του σήμερα/θεραπευτήριο του χθες είναι ένα δίπολο που δεν εξιχνιάζεται (καθώς δεν συνάδει και με τον αφηγηματικό καλπασμό της Χόλαντ), η προσωπικότητα του Μικολάσεκ προκύπτει αρκούντως αμφίσημη, ειδικά καθώς συνυπάρχουν συγκρουσιακά, ο Χριστιανισμός, η προσωπική εμμονή, το μεσσιανικό στοιχείο, η υλιστική πλευρά (που αναφέρεται απολογητικά αλλά δεν αναλύεται επαρκώς), η ερωτική κτητικότητα και η «υπεράνθρωπη» αντιφατικότητα, που παραβλέπει τα καθεστώτα και τις ιδιότητες για χάριν του Άνθρωπου, ενώ ταυτόχρονα τηρεί μια αποποιητική λογική στην σκηνή του τελικής απολογίας. Όλα μαζί συνθέτουν το πορτρέτο ενός ατόμου δυσεξήγητου, αγέλαστου, τελικά επίμονα σκοτεινού, για το οποίο δεν δίνεται (στον υπογράφοντα τουλάχιστον) μια διαυγής κατάθεση. Ίσως αυτός να ήταν και ο σκοπός της Πολωνής. Αν μη τι άλλο πάντως, η διερεύνηση του μεταφυσικού «χαρίσματος» έχριζε μιας αναλυτικότερης -πιο επίμονα μυστικιστικής ίσως;- προσέγγισης, αντί της επιφανειακά ζωηρής, κάποτε σχεδόν κουτσομπολικής, τελικής παρουσίασης.

Υποψήφιο για 15 (!) Τσέχικους Λέοντες, εκ των οποίων προήλθαν και πέντε βραβεία, ανάμεσα στο οποία και η Καλύτερη Σκηνοθεσία, Ταινία και Ανδρική Ερμηνεία για τον συστηματικά εξαιρετικό του τσέχικου σινεμά, Ιβάν Τρόγιαν στον κεντρικό ρόλο.