Μπορεί τα φεστιβάλ κινηματογράφου ανά τον κόσμο να ανταγωνίζονται μεταξύ τους μετρώντας πρεμιέρες κάθε είδους, αλλά υπάρχει ένα φεστιβάλ που γιορτάζει όχι μόνο τις πρώτες, αλλά και την τελευταία προβολή μιας ταινίας – προτού χαθούν και τα τελευταία, ψηφιακά της ίχνη. Μια dernière αλλιώτικη από τις άλλες, φτιαγμένη από έναν διανοούμενο του σινεμά, αλλά ουχί διανοουμενίστικη, τελέστηκε στο 46o Φεστιβάλ του Ρότερνταμ, σφραγίζοντας τον προαναγγελθέντα θάνατο της τελευταίας ταινίας του Ιρλανδού σκηνοθέτη, συγγραφέα και ερευνητή του σινεμά Μαρκ Κάζινς.
Φωτογραφία από το «Βigger Than Life» (1956) του Νίκολας Ρέι
Πριν από ένα χρόνο, στο ίδιο φεστιβάλ, o Κάζινς παρουσίασε την ταινία «Bigger than the Shining» σαν ένα πείραμα σε εξέλιξη: εφαρμόζοντας ένα αιφνιδιαστικό παράλληλο μοντάζ πλάνων από τη «Λάμψη» (1980) του Κιούμπρικ και το «Βigger Than Life» (1956) του Νίκολας Ρέι έφτιαξε ένα μεγάλου μήκους κινηματογραφικό δοκίμιο για να μιλήσει για τη στενή συγγένεια των δύο ταινιών, που μέχρι πρότινος δεν είχε ανιχνευτεί στην ιστορία του κινηματογράφου. Κάνοντάς το αυτό, υποσχέθηκε (και όχι μόνο για λόγους πνευματικών δικαιωμάτων για τα οποία είχε κάνει ειδική συμφωνία) πως θα φρόντιζε να προβάλλει την οπουδήποτε για έναν ολόκληρο χρόνο, αλλά θα της έδινε να έχει ημερομηνία λήξης. Πράγματι, στη νεκρή ζώνη της αίθουσας Pathé 2 μπροστά από την οθόνη, ο Κάζινς διέλυσε την DCP κόπια όπως θα ταίριαζε στην περίπτωση – με ένα μεγάλο τσεκούρι, αφού πρώτα μοίρασε προστατευτικά γυαλιά στους θεατές στην πρώτη σειρά. Λίγο αργότερα, θα απηύθυνε έκκληση μέσω twitter σε όσους είχαν λάβει κάποιο ψηφιακό αρχείο της ταινίας να πατήσουν με θάρρος ένα shift+delete, οδηγώντας την ταινία στο εικονικό καλάθι των αχρήστων τους.
H dernière του Κάζινς και η σινεφίλ χειρονομία του (όχι μόνο σε ό,τι αφορά το Final Cut Pro, αλλά και στο οριστικό, κυριολεκτικό «cut» με το παλιό, καλό αναλογικό εργαλείο-τώμαχωκ) είναι σημαντική για πολλούς λόγους. Για όσους παρακολουθούν τις –όλο και πιο γρήγορες– εξελίξεις στην παραγωγή, διανομή και πολιτιστική «κληρονομιά» του κινηματογράφου, υπενθυμίζει πως παρά την παραφιλολογία για την αιώνια ζωή των ταινιών στην ψηφιακή εποχή, η εφήμερη ποιότητά του είναι και η πιο μαγική. Για όσους περνούν ώρες στο YouTube χαζεύοντας mashup βιντεάκια, είναι μια άσκηση στην παρατήρηση και μια θεραπεία από τα σύνδρομα διάσπασης προσοχής, αλλά και γιατί όχι– και μια πρόσκληση να μιλήσει κανείς κριτικά για το σινεμά στην ίδια του τη γλώσσα. Για τους επαγγελματίες και ερασιτέχνες μοντέρ, πρότεινε την πιο εξουθενωτική μέθοδο μοντάζ στην ιστορία, βλέποντας παράλληλα σε πραγματικό χρόνο τις δυο ταινίες σε λάπτοπ και οθόνη τηλεόρασης και κρατώντας σημειώσεις με μολύβι και χαρτί μήκους τριών μέτρων, που τυλίγεται σαν μπομπίνα.
Βέβαια, το πιο ενδιαφέρον κομμάτι του εγχειρήματος βρίσκεται στην καρδιά του κεντρικού επιχειρήματος του «Bigger Than the Shining». Την ίδια στιγμή που ο πλανήτης παραληρεί με την ψηφιακή αποκατάσταση σε 4Κ του director’s cut της Λάμψης (μόνο στην Ελλάδα έχουν πραγματοποιηθεί δύο μεγάλα κινηματογραφικά event μέσα σ’ ένα μήνα), ο Κάζινς ισχυρίζεται πως η ταινία του Κιούμπρικ αντλεί ένα μεγάλο μέρος του αφηγηματικού σκελετού, της ανάπτυξης των χαρακτήρων, των οπτικών μοτίβων και θεματικών εμμονών της από το αριστούργημα του Νίκολας Ρέι, που δεν έτυχε της προσοχής που της αξίζει. Κάνοντας ένα άλμα από την Αμερική του Άιζενχαουερ στην Αμερική του Ρίγκαν, ο θεατής καταλαβαίνει πως ο Κιούμπρικ ξαναδιαβάζει την ιστορία ενός οικογενειάρχη (και πατέρα ενός μονάκριβου γιου) που γλιστρά στην τρέλα μέσω μιας μεγαλομανίας ενός νιτσεϊκού υπερανθρώπου. Μέχρι το 90ό λεπτό, έχουμε πειστεί πως βλέπουμε την ίδια ταινία με παραλλαγές στην παλέτα και στη γεωμετρία της – πρόκειται άραγε για το αποτέλεσμα του επιδέξιου μοντάζ ή για την ουσία ενός βαθιά παραγνωρισμένου κεφαλαίου του αμερικανικού σινεμά;
Παρά την προφανή τους συσχέτιση και την τακτική παρουσία του Τζέιμς Μέισον, τακτικού πρωταγωνιστή του Ρέι, στα πλατώ των γυρισμάτων της «Λάμψης», ο Κιούμπρικ ποτέ δεν μίλησε ανοιχτά για το πλέγμα των αναφορών του. Οι ουκ ολίγοι φανατικοί της ταινίας που διαβάζουν κώδικες σε διαφορετικά σημεία στα κάδρα της (από τη γερμανική γραφομηχανή και το σημάδι του αετού ως αλληγορία για την άνοδο του Χίτλερ, μέχρι το αίνιγμα του δωματίου 237) οφείλουν να επιστρέψουν στην ταινία του Ρέι και θα δουν το αντικείμενο της προσωπικής μυθολογίας τους με άλλα μάτια. Οι υπόλοιποι και όσοι παρευρεθήκαμε στη ζωντανή «εκτέλεση» μιας ταινίας μόλις αποκτήσαμε άλλη μια ευκαιρία να σκεφτούμε πως το σινεμά δεν είναι τίποτε άλλο παρά κλεμμένες στιγμές: στην ιστορία του κινηματογράφου δεν υπάρχουν «τομές» και «επαναστάσεις», αλλά νοητές συνέχειες, αόρατα νήματα, διπλοτυπίες και δίδυμες αντιγραφές, φαντάσματα πιο υπαρκτά και αιμοβόρα κι από τις δίδυμες αδελφές που στοιχειώνουν τα όνειρα του μικρού Ντάνι έξω από το δωμάτιο 237.
