Αν κάτι προκαλεί έκπληξη στην πορεία του ιρανικού σινεμά προς την ωρίμανση και τη διεθνή αναγνώριση που απολαμβάνει τα τελευταία χρόνια, είναι η διαρκώς αυξανόμενη παρουσία των γυναικών μπροστά και πίσω από την κάμερα παρά την εμμονή του συντηρητικού καθεστώτος της χώρας στον κανόνα του Ισλάμ. Με αφορμή την ταινία της Μαρζεγί Μεσκινί Τη Μέρα που Έγινα Γυναίκα ρίχνουμε μια ματιά στη θέση της γυναίκας στην κινηματογραφία του Ιράν.
Οι πρόσφατες επαφές της κινηματογραφίας του Ιράν με τη Δύση μέσω των διεθνών φεστιβάλ, ρίχνουν κάποιο φως στις αιτίες που έχουν επιτρέψει στις κυρίες να επενδύσουν ως δημιουργοί, αλλά και να αποκτήσουν αξία ως κεντρικοί χαρακτήρες στο σελιλόιντ. Η αλήθεια όμως για την απρόσμενη επαφή του ιρανικού σινεμά με τη θηλυκή πλευρά του, οδηγεί ακριβώς στην αρχική του πηγή: την απαγόρευση και την καταπίεση. Με άλλα λόγια στην ανάγκη της γυναίκας να βρει έναν εναλλακτικό, συγκαλυμμένο τρόπο να εκφράσει όλα όσα της απαγορεύονται στην καθημερινότητά της, έναν τρόπο να επαναστατήσει ενάντια στη θρησκευτική δικτατορία χωρίς να πληρώσει το τίμημα που θα της κόστιζε μια πραγματική επανάσταση.
Τα πρώτα βήματα έγιναν πριν από περίπου δέκα χρόνια, όταν στο εσωτερικό της χώρας άρχισαν να μπαίνουν στο παιχνίδι οι γυναίκες ηθοποιοί με ρόλους όμως ασήμαντους, διακοσμητικούς και “σύμφωνους” με το κοινωνικό καθεστώς. Παράλληλα, σκηνοθέτες σαν τον Κιαροστάμι, που άρχιζαν να δημιουργούν όνομα στη Δύση, προτιμούσαν να αποφεύγουν τελείως τη γυναικεία παρουσία, αποφεύγοντας τη λογοκρισία. Πίσω από τις κάμερες τα περιθώρια ήταν σαφώς πιο ελαστικά, δίνοντας την ευκαιρία σε αρκετές γυναίκες να δουλέψουν ως βοηθοί σε κινηματογραφικές παραγωγές, ιδιαίτερα αν είχαν συγγενείς στην κινηματογραφική αρένα. Υπό την προστασία του πατέρα της Μοχσέν, η Σαμίρα Μαχμαλμπάφ ήταν η πρώτη από τις φερέλπιδες σκηνοθέτιδες που έγινε γνωστή έξω από τα σύνορα της πατρίδας της και κατάφερε να κερδίσει τη Χρυσή Κάμερα στο Φεστιβάλ Καννών σε ηλικία 18 χρονών. Αφορμή ήταν ένα Μήλο. . Ήταν το 1998 και ο δρόμος για τις Ιρανές δημιουργούς είχε ανοίξει.
Η βραβευμένη φέτος στη Θεσσαλονίκη, Μαρζεγί Μεσκινί (σύζυγος του Μαχμαλμπάφ), έφερε καινούριο αέρα στον αρχετυπικό ιρανικό συνδυασμό αλληγορικής αφήγησης και ντοκιμαντερίστικης γραφής, εμπλουτίζοντάς τον με χιούμορ και σουρεαλιστικά στοιχεία στην ταινία της Τη Μέρα Που Έγινα Γυναίκα. Αρνούμενη να υποκύψει στην πίκρα της ζωής που δεν μπορεί να έχει, η Μεσκινί κλείνει με μια νότα αισιοδοξίας, προτιμώντας να ζήσει όσο καλύτερα μπορεί τη ζωή που ήδη έχει: με μια σοφή γιαγιά πάνω σε μια σχεδία να στέλνει ένα μήνυμα ελπίδας στην απεραντοσύνη της θάλασσας.
Ένας από τους παραλήπτες του μηνύματος θα μπορούσε να είναι και ο Τζαφάρ Παναχί. Ο δημιουργός που ως άντρας τόλμησε να σπρώξει το ρεαλισμό στα πρόθυρα του ντοκιμαντέρ, για να καταγράψει το φαύλο Κύκλο που κρατά παγιδευμένες τις γυναίκες στο Ιράν του σήμερα. Η ταινία απαγορεύτηκε εντός κι εκτός συνόρων. Ο Παναχί απείλησε να παραχωρήσει όλα του τα διεθνή βραβεία σε οργανισμούς προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το Φεστιβάλ Βενετίας ήθελε την ταινία στο διαγωνιστικό του τμήμα πάση θυσία και τόσο ο διεθνής, όσο και ο ιρανικός τύπος υπερασπίστηκαν ένθερμα την ελευθερία του καλλιτέχνη, ιδιαίτερα αφού συνεισφέρει στο πιο εξαγώγιμο προϊόν της χώρας. Η κυβέρνηση υπέκυψε, επέτρεψε την προβολή της ταινίας στο εξωτερικό και ο Κύκλος τιμήθηκε στη Βενετία με το Χρυσό Λιοντάρι. Η Ευρώπη συνειδητοποίησε μια πραγματικότητα που μπορούσε μόνο να φανταστεί και ταυτόχρονα είδε λίγο φως στην άκρη ενός τούνελ: όταν το σινεμά του αναπτυγμένου κόσμου ακόμα πασχίζει να ενσωματώσει δημιουργικά τη γυναίκα (ως θέμα και δημιουργό) στην οπτική του, μια “στερημένη”, τριτοκοσμική κινηματογραφία προτείνει μια σαφώς πιο ξεκάθαρη γυναικεία ματιά.
Απόσπασμα από άρθρο της Ιωάννας Παπαγεωργίου που δημοσιεύεται στο τ. 122 του περιοδικού ΣΙΝΕΜΑ
