Aπo τoν Ρόμπυ Εκσιέλ
– Κυρία Λάμπερτ, ξέρετε τι είναι η CIA;
– Υποθέτω όχι κάποια αεροπορική εταιρεία, σωστά;
– Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών.
– Εννοείτε κατάσκοποι και τέτοια;
Ραντεβού Στο Παρίσι, του Στάνλεϊ Ντόνεν. Δια στόματος των Οντρεϊ Χέπμπορν και Γουόλτερ Ματάου και μέσω των περιπλοκών ενός mainstream ρομαντικού θρίλερ, ο κόσμος μαθαίνει επιτέλους τι εκπροσωπούν τα παράξενα αρχικά που συναντούσε εδώ κι εκεί, σε άρθρα εφημερίδων. Είναι το 1963, εποχή που μαίνεται ο Ψυχρός Πολέμος, και η επίσημη υπηρεσία κατασκοπίας και αντικατασκοπίας της αμερικανικής κυβέρνησης παραμένει άγνωστη στο ευρύτερο κοινό, μαζί βεβαίως με τους σκιώδεις πράκτορές της. Κι ας έχει περάσει ελάχιστος καιρός από το σκάνδαλο του Κόλπου Των Χοίρων, την αποτυχημένη απόπειρα της CIA να ανατρέψει τον Φιντέλ Κάστρο. Κι ας μετράει η υπηρεσία ήδη 16 χρόνια δράσης, από τότε -το 1947- που ξεπήδησε ως παρακλάδι της OSS (Office Of Strategic Services, επίσημη κυβερνητική οργάνωση για θέματα και στρατηγικές του Β* Παγκοσμίου Πολέμου). Αρχικός της ρόλος, να αποτελεί τον σύμβουλο του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας περί πάντων σχετικών με την ασφάλεια των ΗΠΑ σε ξένα εδάφη (για το εσωτερικό, αρμοδιότητα είχε το FBI, από το 1934).
Σώζoντας τoν κoσμo…
Ολα αυτά θα τα δούμε αναλυτικά στο δράμα- ποταμό του Ρόμπερτ Ντε Νίρο Ο Καθοδηγητής. Που μπορεί να μην πρωταγωνιστεί στην τρέχουσα λίστα των Οσκαρ, όπως ίσως υπολόγιζαν οι παραγωγοί του έπους των 110 εκατομμυρίων δολαρίων (εισέπραξε μόλις 60 στα αμερικανικά ταμεία, μετά από ανάμικτες κριτικές και γκρίνια για τους πλατειασμούς και τη μαραθώνια διάρκεια του), του αξίζει όμως κάποιο βραβείο πρωτιάς ως η παρθενική «βιογραφία» της CIA στην ιστορία του αμερικάνικου σινεμά. Το 167λεπτο φιλμ επιχειρεί να ξεθάψει τις ρίζες και να ξετυλίξει τη δραστηριότητα της διαβόητης υπηρεσίας από τα τέλη της δεκαετίας του ’30 μέχρι την επομένη της Κρίσης Των Πυραύλων στην Κούβα. Η ιστορία της υπηρεσίας παρουσιάζεται μέσα από τα έργα και τις ημέρες του υπερκατασκόπου Εντουαρντ Γουίλσον, πρόσωπο μυθοπλαστικό μεν στα χαρτιά, βασισμένο όμως στη φυσιογνωμία του πραγματικού ιδρυτή της CIA Τζέιμς Ανγκλετον.
Αν και ενημερωτική, η παριζιάνικη στιχομυθία ανάμεσα στους Χέπμπορν και Ματάου δεν ήταν η πρώτη που σηματοδότησε την «εμφάνιση» της CIA στην οθόνη. Ενα χρόνο πριν, το 1962, είναι ο Φίλιξ Λάιτερ που συστήνεται ως «πράκτορας της CΙΑ» τόσο στον Τζέιμς Μποντ όσο και στο κοινό, στον Δόκτορα Νο, την εναρκτήρια κινηματογραφική περιπέτεια του 007. Εκτοτε, ο ψυχρός, αμετανόητα τυπικός Λάιτερ θα παραμείνει σύμμαχος του Μποντ σε άλλες οκτώ διεθνείς αποστολές του, υπό την περιβολή πάντα διαφορετικών ηθοποιών, από τον Τζακ Λορντ μέχρι τον Τζέφρι Ράιτ. Κι όταν δεν θα μπορεί να βρίσκεται ο ίδιος στο πεδίο της δράσης, θα εξουσιοδοτεί άλλους να φυλάνε τα νώτα του Βρετανού πράκτορα ανά τον κόσμο – για παράδειγμα τον Στράτερ (Ζήσε Κι Ασε Τους Αλλους Να Πεθάνουν), την Χόλι Γκούντχεντ (Επιχείρηση Μουνρέικερ), τον Τσακ Λι (Επιχείρηση Κινούμενος Στόχος) ή τον Τζακ Γουέιντ (Επιχείρηση Χρυσά Μάτια, Το Αύριο Ποτέ Δεν Πεθαίνει).
Θερμός ή ψυχρός, ο πόλεμος βρίσκει τη CIA σταθερά στο πλευρό του Μποντ. Ιδιαίτερα ο ψυχρός. Μαζί, ο Μποντ και ο Λάιτερ θα κάνουν τόσο δημοφιλείς τις μυστικές υπηρεσίες τη δεκαετία του ’60 ώστε η οθόνη, μικρή και μεγάλη, θα πήξει από υποκατάστατους οργανισμούς, έτοιμους ανά πάσα στιγμή να μας προστατέψουν από κάθε είδους τρομοκρατία: η Zowie από το Πράκτωρ Φλιντ Καλεί Ουάσινγκτον, ο Ανθρωπος Από Την UNCLE, η IMF των Επικίνδυνων Αποστολών και πολλά ακόμη χαριτωμένα αρχικά που κανείς δεν θυμάται πια τι εκπροσωπούν. Από τη μεριά τους, οι ίδιοι οι πράκτορες της CIA, όταν δεν κάνουν τις αποφασιστικές τους εμφανίσεις σε ταινίες του Μποντ, περιορίζονται στην προπαγάνδα σε περιπέτειες τρίτης διαλογής, όπως το Επιχείρηση CIA, μ’ έναν άβγαλτο τότε (1965) Μπαρτ Ρέινολντς να το παίζει σωτήρας στο εμπόλεμο Βιετνάμ, όπου εστάλη από τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες για να αποτρέψει μια δολοφονία.
Ωστόσο, προς τα τέλη του ’60, καθώς τα πτώματα των Αμερικανών στρατιωτών στοιβάζονται στις βιετναμέζικες ζούγκλες και η αντίδραση για την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ φουντώνει ανεξέλεγκτα και εντός της «γης της επαγγελίας», αρχίζει να πνέει τα λοίσθια και ο υπηρεσιακός ηρωισμός. Είναι το πέρασμα από τον πατριωτισμό στην αμφισβήτηση, που επί της οθόνης θα ευνοηθεί καθοριστικά κι από την παράλληλη κατάρρευση του στουντιακού συστήματος. Το 1963 ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ φωτογράφιζε τις μυστικές υπηρεσίες και την ήττα της CIA στην κρίση των πυραύλων με βιτρίνα μια ξέφρενη «αντιπυρηνική» σάτιρα, το SOS, Πεντάγωνο Καλεί Μόσχα.
Η εποχή της αμφισβήτησης
Μια δεκαετία μετά, τίποτα δεν δικαιολογεί την καταφυγή σε υπόνοιες στο αριστερόστροφο πλέον Χόλιγουντ. Η ομότιτλη σκοτεινή οργάνωση στο Υπόθεση Πάραλαξ του Αλαν Πάκουλα γίνεται εύκολα αντιληπτή σαν μια σαφή αναφορά στη CIA – και στην θεωρία συνωμοσίας που συνεχίζει να θέλει την υπηρεσία να εμπλέκεται στη δολοφονία του Τζον Κένεντι (για περισσότερη… θεωρία, βλέπε τη δραματοποιημένη έρευνα του εισαγγελέα Τζον Γκάρισον στο JFK του άσου συνωμοσιολόγου Ολιβερ Στόουν).
Στη Συνομιλία του Φράνσις Φορντ Κόπολα, το υπό έρευνα και παρακολούθηση ζήτημα μπορεί να είναι πολύ πιο εδικό, καθόλου όμως άσχετο με τα παιχνίδια των μυστικών υπηρεσιών και τις επιπτώσεις τους στις ζωές των πιο συνηθισμένων ανθρώπων. Τόσο ο Γουόρεν Μπίτι όσο και ο Τζιν Χάκμαν θα πληρώσουν ακριβά το τίμημα της επίμονης έρευνάς τους, ανίκανοι τελικά να πλήξουν τα γρανάζια του συστήματος.
Λίγο καλύτερα θα τα πάει ο Ρόμπερτ Ρέντφορντ στις Τρεις Μέρες Του Κόνδορα του Σίντνεϊ Πόλακ, όπου η CIA όχι απλά ονοματίζεται, αλλά και παρουσιάζεται ως μια οργάνωση στυγνών φονιάδων. Ως υπάλληλος ο ίδιος μιας υπηρεσίας- βιτρίνας της CIA και παρ’ ολίγον θύμα της σ’ ένα μαζικό δολοφονικό χτύπημα, θα την πολεμήσει εκ των έσω και θα την απειλήσει με αποκαλύψεις στον Τύπο. Αβέβαιο το μέλλον του αντιήρωα στο φιλμ, βέβαιο όμως το πολύ πρόσφατο τότε -1975- παρελθόν της απερχόμενης κυβέρνησης: το σκάνδαλο Γουότεργκέϊτ, δια χειρός του ντροπιασμένου Νίξον, έχει δώσει τη χαριστική βολή στο μεγάλο μύθο της αγγελικά πλασμένης αμερικανικής πολιτικής. Το 1976, η ίδια υπόθεση θα γίνει ταινία από τον Πάκουλα, βασισμένη στις αποκαλυπτικές έρευνες των ρεπόρτερ της «Washington Ρost» Καρλ Μπερνστάιν και Μπομπ Γούντγουορντ (Ντάστιν Χόφμαν και Ρόμπερτ Ρέντφορντ). Το Ολοι Οι Ανθρωποι Του Προέδρου, μεγάλο οσκαρικό σουξέ, συνεισφέρει στο κλίμα απομυθοποίησης των μυστικών υπηρεσιών, ξεκινά όμως τη μυθοποίηση του κατά μόνας «επαναστάτη», παρουσιάζοντάς τον ως θριαμβευτή υπονομευτή του συστήματος. Σιγά σιγά, τον αντιηρωισμό θα διαδεχθεί ξανά ο ηρωισμός -η ηττημένη στο Βιετνάμ Αμερική χρειάζεται τώρα νέους ήρωες- πριν ο Ψυχρός Πόλεμος ξαναμπεί στην ατζέντα του ’80 και υπηρετηθεί από δεκάδες Ρόκι και Ράμπο.
Το πέρασμα στο σήμερα
Πάντως, είναι χάρη στις κατακτήσεις των πολιτικών θρίλερ των 70s που η δράση της CIA δεν θα αποτελέσει ποτέ ξανά ταμπού στο σινεμά. Τα ριγκανικά χρόνια θα δουν μέχρι και φαρσοκωμωδίες να κοροϊδεύουν τη μυστική υπηρεσία, όπως το Παιχνίδι Των Κατασκόπων ή τον Ανθρωπο Με Το Κόκκινο Παπούτσι. Η ίδια η CIA μπορεί να παρηγοριέται με δεκάδες περιπέτειες (ή βιντεοπεριπέτειες) που προσφέρουν μια θετική εικόνα της, πριν αποκτήσει τον δικό της ατσαλάκωτο ήρωα στο πρόσωπο του Τζακ Ράιαν και της πατριωτικής του δράσης στο Κυνήγι Του Κόκκινου Οκτώβρη, τα Παιχνίδια Ολέθρου και τον Αμεσο Κίνδυνο. Στον αντίποδα, ο Τζέισον Μπορν εξακολουθεί να γίνεται στόχος ως πρώην πράκτορας και θύμα της (προσεχώς θα δούμε την τρίτη του κινηματογραφική περιπέτεια, το The Bourne Ultimatum). Ταυτόχρονα, όμως, αποτελεί σύμβολο μίας νέας γενιάς ταινιών που φωτίζουν τα παρασκήνια των μυστικών υπηρεσιών μέσα από τις δοκιμασίες όχι ενός τυχαίου περαστικού (Δημόσιος Κίνδυνος), αλλά των πικραμένων (Εξομολογήσεις Ενός Επικίνδυνου Μυαλού), προδομένων (Παιχνίδια Κατασκόπων) ή μετανοημένων (Syriana) πάλαι ποτέ υπηρετών της.
Τα θέλει o oργανισμoς τoυς
Νational Geospatial – Intelligence Agency (NGA). Defense Intelligence Agency (DIA). National Reconnaissance Office (NRO). Army Intelligence (ΑΙΑ). Department of Homeland Security (DHS). Μερικοί μονάχα από τους 15 συνολικά ομοσπονδιακούς οργανισμούς που υπηρετούν τις ΗΠΑ για θέματα εθνικής ασφαλείας. Εκ των οποίων, ως γνωστόν, το FBI και η CIA παραμένουν οι «αγαπημένοι» του σινεμά πρωταγωνιστές ή κομπάρσοι. Μόνον αυτοί; Οχι πια. Εδώ και μια δεκαπενταετία, το Χόλιγουντ ανακάλυψε πως εξίσου λειτουργικές στα σενάρια συνωμοσίας του μπορεί να είναι κάλλιστα η μοδάτη NSA ή Εθνική Υπηρεσία Ασφαλείας.
Αν και στημένος από τον Τρούμαν από το 1952, ο οργανισμός, που ειδικεύεται σε συστήματα ηλεκτρονικής ή δορυφορικής παρακολούθησης και κρατά στενή πελατειακή σχέση με τη CIA , έγινε ευρύτερα γνωστός μόλις μετά τον Πόλεμο του Κόλπου (1991). Εκτοτε, πράκτορες της NSA έχουν εμφανιστεί σε δεκάδες αμερικανικές ταινίες, παρουσιασμένοι είτε ευνοϊκά (ο Μάικλ Μάντσεν στην περιπέτεια Πέθανε Μια Αλλη Μέρα), αρνητικά (ο Αλεκ Μπάλντουιν στο Κωδικoς Μέρκιoυρι), η ουδέτερα (ο Τζέιμς Ερλ Τζόουνς και οι σπιούνοι του στους Αθoρυβoυς). Πάντως η επικρατούσα φήμη της υπηρεσίας είναι μάλλον εκείνη του τρομοκράτη, αν κρίνουμε από τον κεντρικό της ρόλο στο μεγάλο συνωμοσιολογικό σουξέ του 1998
Δημόσιος Κίνδυνος…
