Πέμπτη επέτειος της 11ης Σεπτεμβρίου. Η Πτήση 93 και οι Δίδυμοι Πύργοι ανοίγουν τους ομαδικούς τάφους, σκαλίζοντας ανοιχτές ακόμα πληγές. Πόσο αλήθεια αναγκαίο, ωφέλιμο ή επίκαιρο είναι αυτό το κινηματογραφικό μνημόσυνο;
Από την Πόλυ Λυκούργου
*Αν δεν επιθυμείτε να μάθετε λεπτομέρειες για τις ταινίες Πτήση 93 και Δίδυμοι Πύργοι, μη διαβάσετε το κείμενο. Στον επίλογο του «Αμλετ», όταν η σκηνή γεμίζει πτώματα, ο Οράτιος προστάζει τους υπηρέτες του «Διατάξτε ώστε τα κουφάρια/ στη σκηνή ψηλά να κρεμαστούν σε κοινή θέα/ και άστε με να εξηγήσω στον απληροφόρητο κόσμο/ πώς έγιναν τα πράγματα».
Η τέχνη αναγνωρίζει ότι μετά από μία τραγωδία, η ιστορία δεν πρέπει απλά να ειπωθεί, αλλά και να κατατεθεί μέσα από τους νεκρούς της. Και οι ζωντανοί, σοκαρισμένα αλλά και ηδονοβλεπτικά, πρέπει να κοιτάξουν κατάματα το θάνατο για να αποδώσουν νόημα στη δική τους εύθραυστη επιβίωση. Ισως είναι ο τρόπος μας να κλείνουμε το μάτι στο χάρο και να ανακουφιζόμαστε από την επιβεβαίωση ότι είμαστε ζωντανοί. Ή μπορεί, πράγματι, να βασανιζόμαστε από απορίες, να θέλουμε ένα σοφό, διαυγές βλέμμα να μας πει «πώς έγιναν τα πράγματα».
Πάντως το γεγονός είναι ότι κοιτάμε. Με τον τρόμο και τη γείωση που προσφέρει μία φευγαλέα ματιά σ’ ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Με την ελπίδα για απαντήσεις, για κρυφά νοήματα που υπερβαίνουν την άδικη απώλεια. Με την ανάγκη της κάθαρσης.
Το σινεμά προσφέρεται για ανάλογα μνημόσυνα: Το μέγεθος της οθόνης υπογραμμίζει τον αντίκτυπο της ιστορίας, ψάχνοντας παράλληλα πάντα για ήρωες. Κοινό λοιπόν για να παρακολουθήσει δραματοποιημένες ιστορικές πληγές υπάρχει και γι αυτό οι τραγικές «αληθινές» ιστορίες αφθονούν. Κι εφόσον υπάρχει κοινό, υπάρχει και αγορά. Το μόνο που αναρωτιόμαστε είναι αν υπάρχουν και όρια. Αν ορισμένα γεγονότα πρέπει να προσεγγίζονται χωρίς τη ψυχραιμία μίας χρονικής απόστασης ή αν κρύβουν κίνητρο προπαγάνδας. Τι είναι όμως ιστορική αλήθεια και τι προπαγάνδα; Ποια είναι η αποδεκτή χρονική απόσταση από τα γεγονότα; Και -τελικά- υπάρχει ηθική στην τέχνη;
the flight club Η πτήση 93 των αερογραμμών United ήταν η μόνη που δεν βρήκε τον «στόχο» την 11η Σεπτεμβρίου. Οι τρομοκράτες έχασαν τον έλεγχο και το αεροπλάνο έπεσε στις ερημιές της Πενσιλβάνια. Τα μαύρα κουτιά κατέγραψαν τη φωνή του επιβάτη Τοντ Μπίμερ να παρακινεί «lets roll» (πάμε!), ξεκινώντας τον μύθο που ένα ατιμασμένο έθνος χρειαζόταν: του πατριώτη που αντιστέκεται στο τρομοκρατικό έγκλημα. Θα ακουστεί οξύμωρο, αλλά ίσως μία ταινία για την United 93 να είναι στην πραγματικότητα η «feel good» διάσταση της 11ης Σεπτεμβρίου. Αληθινά γεγονότα, ήρωες, ανθρώπινη θυσία… Φώτα, κάμερες και lets roll!
Για του λόγου το αληθές, έχουν περάσει πέντε χρόνια από τη μελανή επέτειο και έχουν γίνει ήδη τρεις ταινίες για τη μοιραία πτήση – καμία για τις υπόλοιπες τρεις. Οι πρώτες είναι γυρισμένες για την αμερικανική καλωδιακή τηλεόραση: «Τhe Flight That Fought Βack», ένα δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ και το «Flight 93», μία αναπαράσταση των γεγονότων που σκηνοθετήθηκε από στενό συνεργάτη του Προέδρου Μπους. Σύμπτωση;
Και μετά ήρθε ο Πολ Γκρίνγκρας. Ο Βρετανός σκηνοθέτης, που είχε κερδίσει τις εντυπώσεις με τη Ματωμένη Κυριακή, πήρε την άδεια των οικογενειών των θυμάτων. Επιπλέον, πάνω από 100 συγγενείς συνεργάστηκαν στη σκιαγράφηση λεπτομερών πορτρέτων των νεκρών τους. Η έρευνα για την προσέγγιση της αλήθειας συνεχίστηκε με ενδελεχή μελέτη της απομαγνητοφώνησης των μαύρων κουτιών, της ανάλυσης των τηλεφωνικών αρχείων, καθώς και αυτών της αεροπορίας και του πύργου ελέγχου. Επιπλέον, ο Τζέι Τζέι Τζόνσον, που ερμηνεύει έναν από τους πιλότους, είναι πράγματι πιλότος της United. Η Τρις Γκέιτς, που υποδύεται την αεροσυνοδό Σάντι Μπράντσοου, υπήρξε στο παρελθόν αεροσυνοδός της εταιρείας. Ο Λιούις Αλσαμάρι, ο οποίος τελεί χρέη «τρομοκράτη», είχε εκπαιδευτεί στον ιρακινό στρατό. Ο Μπεν Σίνλεϊ, αρχηγός της πολιτικής αεροπορίας, παίζει τον εαυτό του.
Ο Γκρίνγκρας γύρισε τα τελευταία 40 λεπτά του φιλμ (από την εκδήλωση της αεροπειρατείας μέχρι την πτώση) 14 φορές, με το συνεργείο να ακολουθεί τη δράση με κάμερες στον ώμο, καταγράφοντας απνευστί μονοπλάνα. Το αποτέλεσμα είναι σοκαριστικό. «Πετάγαμε τους δίσκους μας στον αέρα, αιμορραγούσαμε, ουρλιάζαμε, κλαίγαμε, προσευχόμασταν, κάναμε εμετό, κατουριόμασταν πάνω μας προσπαθώντας να φανταστούμε τι περνούσαν αυτοί οι άνθρωποι στις τελευταίες τους ώρες» λέει ο Σεγιέν Τζάκσον, που ερμηνεύει τον επιβάτη Μαρκ Μπίνχαμ. «Το χειρότερο όλων ήταν ότι εμείς μπορούσαμε να ξεβαφτούμε και να γυρίσουμε σπίτι»…
η θαμμένη αλήθεια Ο Ολιβερ Στόουν μάς πείθει σαφώς λιγότερο στο εικοσάλεπτο preview των Δίδυμων Πύργων που είδαμε. Κι όμως, εκείνος επιμένει ότι δεν αναζητά στα συντρίμμια, την πολιτική αλήθεια, αλλά την προσωπική: Εστιάζει σε δύο αστυνομικούς που θάφτηκαν ζωντανοί κατά την πτώση του πρώτου Πύργου, αλλά σώθηκαν από τους συναδέλφους τους. Ο Γουίλ Χιμένο (Μάικλ Πένια) παγιδεύτηκε σ’ ένα ασανσέρ για 15 ώρες, ενώ ο διοικητής του Τζον ΜακΛάφλιν (Νίκολας Κέιτζ) βρισκόταν θαμμένος για 23 ώρες.
Πάντως και ο Στόουν επιχείρησε να πλησιάσει όσο ήταν δυνατόν στην «πραγματικότητα». Ερεύνησε αστυνομικά αρχεία και καταθέσεις μαρτύρων, πήρε συνεντεύξεις από τους συναδέλφους και τις οικογένειες των αστυνομικών, ενώ γύρισε την ταινία σε χρονολογική σειρά για να επιτύχει τη συναισθηματική ταύτιση των ηθοποιών. Το πιο τολμηρό βήμα: είχε παρόντες στα γυρίσματα τους δύο διασωθέντες. Δεν τα κατάφεραν για περισσότερες από δύο μέρες: Ο ΜακΛάφλιν, ο οποίος υπέστη 30 χειρουργικές επεμβάσεις που άφησαν καρφιά σε όλο του το σώμα και μία ανοιχτή πληγή στον αριστερό του μηρό, έμεινε 50 μέτρα μακριά από το σετ, όπου κομμάτια αφρολέξ, χώμα και χαλίκια αναπαριστούσαν το Σημείο Μηδέν. Στην ίδια θέα, ο Χιμένο έβαλε τα κλάματα.
«Στις πρόβες όλο κάπου σκοντάφταμε και προτείναμε στον Ολιβερ να το αλλάξουμε λίγο» θυμάται ο Κέιτζ. «Η απάντησή του ήταν κατηγορηματική. Μετά από 20 χρόνια ο κόσμος δε θα θυμάται λεπτομέρειες, θα στηρίζεται στην ταινία κατά γράμμα και δεν μπορώ να προδώσω ό,τι πραγματικά έγινε μας απαντούσε».
real truth vs reel truth Ποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι ξέρει τι πραγματικά έγινε; Αν δεν υπάρχει αντικειμενικότητα στην καταγραφή της Ιστορίας, αναρωτιόμαστε αν μπορεί να υπάρξει στην κινηματογραφική αναπαράστασή της – εκεί που τα κενά γεμίζει το όραμα του σκηνοθέτη, οι ποιητική αδεία επιλογές του, οι μικρές αλλαγές που δίνουν ρυθμό εξυπηρετώντας την πλοκή.
Οσο και αν προσπάθησε ο Γκρίνγκρας, η φιξιόν επιβλήθηκε της αλήθειας: δεν ξέρουμε αν οι επιβάτες άνοιξαν την πόρτα του πιλοτηρίου, αν οι αεροπειρατές εκτέλεσαν τους πιλότους ή τους αναισθητοποίησαν, αν ο στόχος ήταν ο Λευκός Οίκος ή το Καπιτώλιο (η ταινία ακολουθεί τη δεύτερη εκδοχή) και – τελικά- πάντα θα υπάρχει η αμφιβολία αν το αεροπλάνο έπεσε ή καταρρίφθηκε.
Ολες όμως αυτές οι «δημιουργικές παρεκκλίσεις» στις οποίες καταφεύγουν οι σκηνοθέτες συντελούν στο θάμπωμα των πραγματικών γεγονότων και στη συναισθηματική καθοδήγηση ενός κοινού που ζει ακόμα τις συνέπειες των γεγονότων. Οταν οι θεατές πολυκινηματογράφου της Νέας Υόρκης είδαν το τρέιλερ της Πτήσης 93, ξέσπασαν σε αποδοκιμασίες, φωνάζοντας «too soon, too soon».
Το πολυπολιτισμικό κοινό του φεστιβάλ Καννών, πάλι, αντέδρασε έντονα και ίσως απαξιωτικά στον συναισθηματικό εκβιασμό της ταινίας. Είναι νωρίς; Ισως οι πληγές να είναι ακόμα ανοιχτές. Επειδή λοιπόν η Αμερική βίωσε την τραγωδία, πρέπει το σινεμά της να περιοριστεί σε κομεντί και υπερήρωες; Το τηλεοπτικό κοινό δείχνει να διαφωνεί, καθώς τα νούμερα των δύο τηλεταινιών για την πτήση 93 εντυπωσίασαν. Μήπως δεν υπάρχει ψυχραιμία ώστε να αποδοθεί σωστά η αλήθεια; Μα πώς κρίνουμε ότι η χρονική απόσταση εγγυάται το «σοβαρό» αποτέλεσμα; Η λαϊκή απήχηση του κινηματογράφου τον κάνει ευάλωτο σε οικονομικές σκοπιμότητες, εκλεκτική μνήμη, πολιτική μεροληψία. Το μπαλάκι λοιπόν πέφτει στη συλλογική μας αντίληψη, την ανάγκη για κοινωνική ψυχραιμία. Οσο δημιουργοί επικαλούνται «την αναγκαιότητα να μην ξεχαστούν τα γεγονότα», στο πίσω μέρος του μυαλού μας μοιραία εκκρεμεί το ερώτημα: Μήπως το μείζον θέμα είναι το πώς θέλουν να τα θυμόμαστε;
