ΑΠΟ ΤΗ ΜΑΡΙΝΑ ΤΣΙΚΛΗΤΗΡΑ
ΡΗΟΤΟS: ASSOCIATED PRESS, ΑΡΧΕΙΟ ΕΘΝΟΥΣ
“Φίλοι, είμαι ενθουσιασμένος από την ανταπόκρισή σας στο Sicko. Και δεν αναφέρομαι μόνο στα θαυμάσια, από καρδιάς, γράμματα που μου στέλνετε σχετικά με την εκμετάλλευση που έχετε υποστεί από το σύστημα Υγείας. Μιλάω για τον τρόπο με τον οποίο χιλιάδες από εσάς έχετε πάρει την κατάσταση στα χέρια σας και χρησιμοποιείτε την ταινία για να κάνετε κάτι. Κάθε μέρα μαθαίνω για αμέτρητες ομάδες θεατών που, αφού παρακολουθούν το φιλμ, οργανώνουν δείπνα για να το συζητήσουν και να πάρουν μέτρα”. Ετσι ξεκινά το μήνυμα που απευθύνει ο Μάικλ Μουρ στους πιστούς του μέσω Διαδικτύου. «Δείτε την ταινία, ξεκινήστε την επανάσταση», τους προτρέπει.
Αλυσιδωτές αντιδράσεις
Ο Μουρ θεωρείται ο μετρ του «ενοχλητικού» ντοκιμαντέρ αν και, φυσικά, δεν εφηύρε το είδος. Ως πρόγονος όλων καταγράφεται από πολλούς το Nanook of the north του 1922, όπου ο σκηνοθέτης Ρόμπερτ Φλάερτι αποτύπωσε το σβήσιμο του παραδοσιακού τρόπου ζωής των Εσκιμώων. Από τότε το ντοκιμαντέρ χρησιμοποιήθηκε ως μέσον καταγραφής, ρεπορτάζ, ποίησης, ευαισθητοποίησης, ακόμα και προπαγάνδας. Για δεκαετίες ολόκληρες, όμως, βρισκόταν στο περιθώριο. Μέχρι που, ξαφνικά, η αλήθεια, ακόμα και εκείνη που πονάει, άρχισε να αφορά όλο και περισσότερους. Η στροφή των τηλεθεατών στα ριάλιτι μπορεί, πιθανώς, να συνδεθεί έμμεσα με την τάση αυτή. Στον χώρο του κινηματογράφου, πάλι, ξεπήδησαν φεστιβάλ πλημμυρισμένα από πραγματικότητες που καίνε. Στην Ελλάδα μόνο, το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης μετράει πλέον χιλιάδες θεατές. Το «οικολογικό» Φεστιβάλ της Ρόδου ανεβαίνει ολοένα στην εκτίμηση κοινού και κριτικών. Οι Νύχτες Πρεμιέρας Conn-X αφιερώνουν στο Ντοκιμαντέρ ένα σημαντικό τμήμα τους. Θα το έκαναν αν οι θεατές ήταν παγερά αδιάφοροι; Ούτε κατά διάνοια.
Ισως να είναι η παγκοσμιοποίηση ή, μάλλον, η παγκόσμια ενημέρωση. Κανένας δεν είναι πια απομονωμένος. Το τσουνάμι του Ινδικού φτάνει μέχρι τις ακτές του Αιγαίου, η πελοποννησιακή φωτιά πυρπολεί τα φιόρδ της Νορβηγίας. Με τα πολλά, το πιάσαμε το υπονοούμενο: όταν οι πάγοι λιώνουν, η Κρήτη κινδυνεύει να γίνει Σαχάρα. Οταν οι αμερικανικοί Πύργοι καταρρέουν, η ασφάλεια στο αθηναϊκό μετρό κρέμεται από μία κλωστή. Το περιβάλλον, η ενέργεια, η πολιτική, η τρομοκρατία, μας αφορούν. Η αλήθεια, ακόμα και αυτή που πονάει, μας ενδιαφέρει.
Η αλήθεια φέρνει κέρδη
1989: ο Μάικλ Μουρ καταγράφει στην κάμερα τις προσπάθειές του να πάρει συνέντευξη από τον Ρότζερ Σμιθ, γενικό διευθυντή της General Motors του Μίσιγκαν, που έκλεισε εγκαταλείποντας χιλιάδες εργαζόμενους στη μοίρα τους. Το Roger & Me έκανε αίσθηση, μάζεψε διακρίσεις και άνοιξε τον δρόμο στον Μουρ και στο καταγγελτικό ντοκιμαντέρ κατ επέκταση. Αρκετά χρόνια αργότερα -στη διάρκεια των οποίων ο σκηνοθέτης είχε εξασκήσει τους μηχανισμούς που θα έφερναν εκτός ορίων τους στόχους του και θα ιντριγκάριζαν το κοινό του μέσω τηλεοπτικών ντοκιμαντέρ-, ήρθε η ταινία Ακήρυχτος πόλεμος (2002). Οι ομαδικές σφαγές στα αμερικανικά σχολεία του έδωσαν την ευκαιρία να αναρωτηθεί για ποιον ακριβώς λόγο δικαιολογείται η οπλοκατοχή στις ΗΠΑ, σε σύγκριση με τον Καναδά, ας πούμε, και να φέρει σε εξαιρετικά δύσκολη, αν όχι ταπεινωτική, θέση τον Τσάρλτον Ιστον, φλογερό υπέρμαχο της κατοχής όπλων. Στο φιλμ εμφανίζεται και ο Τζορτζ Μπους, μέσα από δηλώσεις του. Δύο χρόνια μετά, η φιγούρα του προέδρου θα πρωταγωνιστήσει στο Φαρενάιτ 9/11. Ο Μουρ φτάνει στα Οσκαρ και κραυγάζει: «Ντροπή σας, κύριε Μπους». Η αίθουσα παγώνει, όμως το Χόλιγουντ έχει κιόλας συνειδητοποιήσει ότι το ντοκιμαντέρ μπορεί να χρησιμεύσει και ως πολιτικό όπλο. Και, κυρίως, ανεξάρτητα από το θέμα του, ως πηγή σημαντικών εσόδων: το Φαρενάιτ έκοψε $120 εκατομμύρια.
«Διανύουμε εξαιρετικά συναρπαστικούς καιρούς, χάρη σε ανθρώπους σαν τον Μάικλ Μουρ», δήλωνε τότε ο σκηνοθέτης τού Μέσα στο Βαθύ Λαρύγγι, Ράνι Μπαρμπάτο. Η ταινία αναφερόταν στο θρυλικό πορνό των 70s, μιας ταινίας που αγκάλιασε χωρίς δεύτερη σκέψη η Universal. Τα μεγάλα στούντιο διέκριναν τις νέες ανάγκες του κινηματογραφικού κοινού οι οποίες, σε συνδυασμό με το χαμηλό κόστος των ντοκιμαντέρ, μεταφράζονταν σε ζεστά κέρδη.
Καθώς τα θέματα διευρύνονταν, οι δημιουργοί των ταινιών γίνονταν ολοένα και τολμηρότεροι: ποιος θα τολμούσε πριν από μερικά χρόνια όχι μόνο να επιτεθεί στον γίγαντα Mc Donalds αλλά και να μεταμορφώσει τον εαυτό του σε πειραματόζωο, θέτοντας σε κίνδυνο την υγεία του; Κι όμως, στο Super size me (2004) ο σκηνοθέτης Μόργκαν Σπέρλοκ κατανάλωνε αποκλειστικώς τροφές fast food επί έναν μήνα, καταγράφοντας τις επιπτώσεις που είχε η διατροφή αυτή στον οργανισμό του. Αρκετοί από τα εκατομμύρια των θεατών παραδέχτηκαν ότι η αιτία της παχυσαρκίας τους (η οποία μαστίζει τους Αμερικανούς και θεωρείται επισήμως ασθένεια) ήταν τα χάμπουργκερ και οι «πλαστικές» πατάτες.
Γύρισε κι εσύ ένα ντοκιμαντέρ…
2006: ο Αλ Γκορ παρουσιάζει το ντοκιμαντέρ Μια άβολη αλήθεια και κερδίζει Οσκαρ. Ο παραλίγο πρόεδρος με την έλλειψη επικοινωνιακής αμεσότητας μεταμορφώνεται σε χρήσιμο πολίτη, ευφράδη ομιλητή και σταρ. Το σημαντικότερο; Το ντοκιμαντέρ του ευαισθητοποιεί τους πολίτες του παγκόσμιου χωριού για την υπερθέρμανση του πλανήτη, τους εντυπωσιάζει και τους ανησυχεί. Την ίδια χρονιά, βγαίνει το Dixie chicks, Σκάσε και τραγούδα, που αναφέρεται στις επιπτώσεις που είχε στην καριέρα του συγκροτήματος η στάση τους εναντίον του προέδρου των ΗΠΑ. Εναν χρόνο μετά, έρχεται το Sicko του Μουρ. Ο σκηνοθέτης κατακεραυνώνει το σύστημα Υγείας της χώρας του πυροδοτώντας αντιδράσεις και διάθεση για κινητοποίηση. Ταυτόχρονα, βέβαια, η τεράστια δύναμη που έχει αποκτήσει γεννά υποψίες για τα κίνητρά του: είναι αγωνιστής ή αρχομανής; Στις Νύχτες Πρεμιέρας Conn-X έχουμε την ευκαιρία, εκτός από το Sicko, να δούμε και την αντίθετη άποψη μέσα από την ταινία Ξεσκεπάζοντας τον Μάικλ Μουρ, όπου οι σκηνοθέτες Μπέτι Μέλνικ και Ρικ Κέιν αποδομούν τα τεχνάσματα του ριζοσπάστη κινηματογραφιστή.
Πίσω από την αλήθεια, κρύβεται συχνά μία άλλη αλήθεια. Αυτό ουδείς το αμφισβητεί. Κανείς, επίσης, δεν έχει την ψευδαίσθηση ότι το Χόλιγουντ διαθέτει οποιαδήποτε άλλη ηθική πέραν της οικονομικής. Γεγονός είναι ότι οι μεγάλοι σκηνοθέτες του στρέφουν το φακό τους προς τα «αληθινά γεγονότα» – ή, τουλάχιστον, προσπαθούν να προσδώσουν μια χροιά πραγματικότητας στις μυθοπλασίες τους, ειδικά οι πιο ανήσυχοι από αυτούς. Στο Φεστιβάλ Βενετίας είδαμε τη νέα ταινία του Τζόναθαν Ντέμι Man from plains, ένα ντοκιμαντέρ για τον Τζίμι Κάρτερ και τις τολμηρές θέσεις του για το Παλαιστινιακό ζήτημα.
«Τελικά, ο Κάρτερ δεν ήταν ο αφελής φιστικάς που νομίζαμε», σχολίασε αυθόρμητα έγκριτος συνάδελφος με αφορμή την πολύ καλή ταινία. Να μια αποκάλυψη, λοιπόν: ο Τζίμι ήταν ιδεολόγος. Το ίδιο και αστέρες σαν τον Λεονάρντο Ντι Κάπριο, που φέτος μας παρουσίασε το ντοκιμαντέρ 11η Ωρα, αποκαλύπτοντας τις οικολογικές του ανησυχίες και προσφέροντας πρακτικές λύσεις για τη διάσωση της Γης.
Αλλο παράδειγμα; Ως γνωστόν, ο Ολιβερ Στόουν έχει εμμονή με τις «πραγματικές ιστορίες», ειδικά όσες συνδέονται με την πολιτική. Εκτός από ντοκιμαντέρ σαν το Comandante (2003), όπου περιγράφεται η συνάντησή του με τον Φιντέλ Κάστρο, έχει χρησιμοποιήσει πραγματικό υλικό (τηλεοπτικό κ.λπ.) για να ντύσει διάφορα φιλμ. Μάλιστα, στο θρυλικό JFK, είχε κατηγορηθεί για παραποίηση της ιστορίας. Αυτό δεν εμπόδισε τους Πανεπιστημιακούς να χρησιμοποιήσουν την ταινία στα ιστορικά τους μαθήματα!
Λεπτή κόκκινη γραμμή
«Το κοινό παραπονιόταν επί χρόνια για τις ανόητες ταινίες που του σερβίραμε. Τώρα βρίσκεται μπροστά σε μια σπουδαία επιλογή», υποστηρίζουν οι χολιγουντιανοί παραγωγοί. «Μπορεί να παρακολουθήσει μια σαχλαμάρα ή να ενημερωθεί μέσα από ένα ντοκιμαντέρ ή μια ταινία με στοιχεία πραγματικότητας».
Η αλλαγή στις διαθέσεις των θεατών άρχισε να αναδύεται από την εποχή του τρομακτικού, δήθεν, ντοκιμαντέρ Blair witch project (1999). Αυτή η αλλαγή επέτρεψε στον σκηνοθέτη Πολ Γκρίνγκρας να γυρίσει την Πτήση 93, υποθέτοντας τι έγινε σε εκείνο το μοιραίο αεροπλάνο της 11ης Σεπτεμβρίου. Επίσης, επέτρεψε στον Μπράιαν Ντε Πάλμα να γυρίσει το Redacted, μια ταινία για τη φρίκη του Ιράκ, φανταστική αλλά με αληθινές, σοκαριστικές φωτογραφίες θυμάτων.
«Μόνο μέσα από την εικόνα θα αντιληφθεί ο αμερικανικός λαός τι συμβαίνει εκεί και θα απαιτήσει να σταματήσει αυτός ο πόλεμος», μας είπε ο Ντε Πάλμα λίγο πριν κερδίσει τον φετινό Αργυρό Λέοντα Σκηνοθεσίας στη Βενετία. Επιτρέπει στον Τζορτζ Κλούνεϊ να γυρίζει το Syriana και τον Michael Clayton, στοχεύοντας ευθέως τις μεγάλες πολυεθνικές, μέσα από ιστορίες που κινούνται στο πλαίσιο του μύθου αλλά δεν δείχνουν να απέχουν ούτε ένα εκατοστό από την πραγματικότητα.
Τελικά, πού βρίσκεται η αλήθεια και πού η φαντασία; Στον σύγχρονο κινηματογράφο τα όρια είναι πλέον θολά. Και, κακά τα ψέματα, ουδείς μοιάζει να πτοείται από αυτό – κυρίως εμείς, οι αποδέκτες των εικόνων, οι τελικοί κριτές των γεγονότων.
Εν αθήναις
Το Πλανήτης Γη (Earth) είναι το ωραιότερο, ίσως, ντοκιμαντέρ που γυρίστηκε για τη Γη μας. Οι σκηνοθέτες Αλαστερ Φόδεργκιλ και Μαρκ Λίνφιλντ θα επισκεφθούν την Αθήνα για να παρουσιάσουν τις εικόνες «ενός πανέμορφου πλανήτη που δεν θα υπάρχει για τα παιδιά μας όταν μεγαλώσουν» στις Νύχτες Πρεμιέρας Conn-X.
Η προβολή του Sicko είναι προγραμματισμένη για τις 27/9 στις 20:00 στον κινηματογράφο Δαναός.
