Συνέντευξη στη Μαρίνα Τσικλητήρα
photos: www.nikos-chrisikakis.net
Μια αίσθηση είναι. Ενα ρίγος. Οι ασκητικές φιγούρες στον καμβά, «εκείνο» το μαγικό φως, που έλκει τα βλέμματα σαν ανήμπορες πεταλούδες. Είναι δικός μας ο Ελ Γκρέκο; Είναι, όμως δεν το συνειδητοποιούμε, λες και τα τεράστια, παγκόσμια μεγέθη μας τρομάζουν. Ο έμπειρος σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής, Ηρακλειώτης, με 100 μόλις μέτρα να τον χωρίζουν από το σπίτι του περίφημου ζωγράφου, το ήξερε πάντα. Και όταν ο φίλος του, Βαγγέλης Παπαθανασίου, τον προέτρεψε να ασχοληθεί, μετά τον Καβάφη, με τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, ήταν «σαν έτοιμος από καιρό». Πίσω από όλα, λέει, υπάρχει μια δύναμη που σε σπρώχνει σαν αεράκι στην κατεύθυνση που σου ταιριάζει. «Δεν είναι δική μου αυτή η ταινία», καταλήγει όταν το μαγνητοφωνάκι έχει πια κλείσει. «Δεν μπορεί να είναι δική μου».
Εικόνες: Πώς προέκυψε μια τόσο φιλόδοξη παραγωγή;
Γιάννης Σμαραγδής: Το πρώτο βήμα έγινε καθώς γύριζα ένα ντοκιμαντέρ για τον Καζαντζάκη, ο οποίος έχει γράψει και την Αναφορά στον Γκρέκο. Εκεί συνειδητοποίησα τη σχέση του ζωγράφου με τον τόπο του. Ακολούθησαν ένα σωρό περιστατικά που με οδήγησαν σαν μαγική δύναμη. Η περιπέτεια κράτησε δέκα ολόκληρα χρόνια. Ομως ο Καβάφης δημιούργησε τις προϋποθέσεις για να φτάσουμε εδώ.
Με δυο λόγια τι μας λέει η ταινία;
Ακολουθεί αυτόν τον οικουμενικό Ελληνα από τα 26, την ημέρα που εγκαταλείπει το Ηράκλειο για τη Βενετία και αργότερα το Τολέδο, μέχρι τα 45. Υπάρχουν έρωτες, φόνοι, συγκρούσεις, δίκες… Σε όποιον δίνει ο Θεός το χάρισμα του δίνει και βάσανα, σαν βαρίδια που αποτρέπουν την αλαζονεία. Αυτή είναι η συμπαντική σκηνοθεσία.
Ως άνθρωπο πώς τον παρουσιάσατε;
Ενας κανονικός Κρητικός ήταν. Ενας τεταμένος άνθρωπος με ειδική πνευματικότητα> >και πλήρη συναίσθηση του πολιτισμού που τον γέννησε.
Οι υπόλοιποι έχουμε συναίσθηση του πόσο Ελληνας ήταν ο Γκρέκο;
Οχι. Είμαστε συμπλεγματικός λαός, σχεδόν σχιζοφρενής. Ανελεύθερος, ακόμα. Τους σημαντικούς συμπατριώτες τους αναγνωρίζουμε μόνο όταν έρχονται απέξω, όπως συμβαίνει με τον Βαγγέλη Παπαθανασίου.
Υπάρχει κάτι στην ταινία που θα εκπλήξει τον κόσμο;
Θα τον συγκινήσει. Θα τον κάνει να αγαπήσει, εκτός από τον Θεοτοκόπουλο, τον πολιτισμό του και τον εαυτό του. Η ταινία πετάει έξω τα αρνητικά του Ελληνα.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη δυσκολία;
Μα φυσικά τα χρήματα. Στο δημιουργικό κομμάτι, καμία.
Ο πρωταγωνιστής Νικ Ασντον;
Ελληνας είναι κι αυτός και δεν το ξέρει! Γλυκύτατος και πολύ ταλαντούχος.
Τι ήταν εκείνο που σας έμεινε από τα γυρίσματα στο εξωτερικό;
Στην Ισπανία είχαμε την τύχη να έρθει η βασίλισσα Σοφία της Ισπανίας. Ενας άνθρωπος με πολύ θετική ενέργεια. Ηταν η πρώτη της εμπειρία σε γυρίσματα. Εξακόσια χιλιόμετρα διένυσε, έμεινε πέντε ώρες και κάποια στιγμή, θυμάμαι, χειροκρότησε τον Λαζόπουλο. Στην πρεμιέρα, 15 Οκτωβρίου, θα είναι εδώ, όπως και ο Ζακ Λανγκ.
Τι έφερε ο Λάκης Λαζόπουλος στο φιλμ;
Μια προστασία. Ηταν ο Αρχάγγελος της ταινίας. Και φίλος μου. Στο γύρισμα ο σκηνοθέτης δεν είναι παρά τροχονόμος ενεργειών και συναισθημάτων. Το βασικό είναι πριν, στη σωστή επιλογή. Τέσσερις είναι οι πυλώνες του El Greco: ο Λαζόπουλος. Ο Παπαθανασίου. Η γυναίκα μου, Ελένη, που άντεξε. Και η αγάπη όλων όσοι συμμετείχαν.
Εμαθα ότι σας στοίχισε πολύ ο απροσδόκητος χαμός του Σωτήρη Μουστάκα…
Πάρα πολύ. Πάρα πολύ… (βουρκώνει. Για μερικά δευτερόλεπτα δεν αρθρώνει λέξη). Εκεί που καθόσασταν καθόταν. Στην πολυθρόνα. Και αρνιόταν να πληρωθεί, τρεις ώρες τσακωνόμασταν. Μετά κατάλαβα ότι ήθελε να παίξει στον El Greco ως προσφορά, γιατί ήξερε ότι θα πεθάνει, πριν από τα γυρίσματα. «Γιατί δεν μας το είπες, βρε Σωτήρη;». «Γιατί δεν ήθελα να μου φέρεστε διαφορετικά». Τέτοιος άνθρωπος ήταν. Το φοβερό ήταν ότι ξεκίνησε καριέρα στο σινεμά στον Ζορμπά, μια ταινία ελληνικού θέματος, και την έκλεισε με τον El Greco, μια ταινία ελληνικού συναισθήματος.
Και η Δήμητρα Ματσούκα; Δεν είναι η πρώτη ηθοποιός που θα ερχόταν στο μυαλό για τον El Greco του Σμαραγδή.
Εγώ δεν παίρνω τους ηθοποιούς βασισμένος στους μύθους τους αλλά στις ποιότητές τους. Την παρακολουθώ χρόνια. Είναι μια πολύ καλή ηθοποιός, φοβερά ευαίσθητη. Κι ένα λαμπερό ευρωπαϊκό πρόσωπο, όχι κατ ανάγκη «ελληνικό».
Πόσο εύκολο είναι για έναν Ελληνα κινηματογραφιστή να περάσει τα σύνορα;
Τα σύνορα είναι στο κεφάλι μας. Ζήτημα θεματολογίας είναι. Φάγαμε 30 χρόνια με τον Εμφύλιο. Τώρα τρώμε άλλα 20 με το τι συμβαίνει γύρω από την Ομόνοια. Ψυχολογικά προβλήματα και η κάμερα να τρέμει. Μόδες. Ομως, τα μεγάλα ελληνικά θέματα είναι το κλειδί. Αλλο πρόβλημα: δεν υπάρχει εθνική κινηματογραφία. Ξεκινά εύκολα ο άλλος να κάνει έναν Greco; Μόνο ένας φανατικός θα δοκίμαζε. Ενας τρελός.
Ελκεστε από βιογραφικές ταινίες. Θα κάνατε κάτι διαφορετικό;
Εχω στο μυαλό μου την ταινία Ο Θεός αγαπάει το χαβιάρι, μεγαλύτερη παραγωγή από τον Greco που διαδραματίζεται στον 17ο αιώνα, και μια άλλη με ήρωα έναν μοναχό του 10ου αιώνα μ.Χ.
Το σήμερα δεν σας ιντριγκάρει;
Εχει πολλή ασχήμια. Ο πολιτισμός όμως είναι αρμονία, δεν είναι χάος. Σκέφτομαι, επίσης, ότι το σήμερα δεν είναι η δική μου αλήθεια. Υπάρχουν εξαιρετικά ταλαντούχοι άνθρωποι που ασχολούνται με αυτό πολύ καλύτερα από μένα.
Ποια είναι η βαθύτερη φιλοδοξία σας για τον El Greco;
Οχι, πάντως, τα βραβεία. Να τον αγαπήσει ο κόσμος. Να μπαίνω στην αίθουσα και να μη λάμπει η ταινία αλλά τα μάτια. Οι ψυχές να είναι παρηγορημένες, απαλότερες. Ολα τα άλλα είναι ματαιότητες.>
Η Ιταλίδα ηρωίδα της είναι ατίθαση, υπερβολικά ασυμβίβαστη για την Κρήτη του 16ου αιώνα. Είναι η γυναίκα που θα ωθήσει τον ζωγράφο να φύγει στο εξωτερικό. Ο Γιάννης Σμαραγδής είδε στη Δήμητρα την υποκριτική ευαισθησία ενός ακριβού βιολιού και μια ομορφιά ευρωπαϊκού τύπου. «Οι Ιταλοί δεν έβαλαν χρήματα επειδή ήθελαν Ιταλίδα πρωταγωνίστρια», λέει. «Οι Ισπανοί, πάλι, μου είπαν ότι αν δεν έβαζα τη Ματσούκα θα αποσύρονταν!»
Εικόνες: Ποια ήταν η πρώτη σου αντίδραση όταν έγινε η προσέγγιση;
Δήμητρα Ματσούκα: Χάρηκα, αλλά δεν πίστευα ότι θα ήμουν τελικά η Φραντζέσκα. Σκεφτόμουν, μια ξένη ηθοποιός θα ήταν πιο χρήσιμη. Ο κ. Σμαραγδής, όμως, επέμεινε πάρα πολύ, παρά τα εμπόδια. Τόση πίστη σε μένα μου ήταν πραγματικά πρωτόγνωρη.
Η Φραντζέσκα με μία φράση;
Μια γυναίκα που αγάπησε πάρα πολύ τον Γκρέκο και θυσίασε τη ζωή της γι αυτόν.
Συναισθηματικά τι σου έδωσε η εμπειρία;
Δεν ήταν ανέμελη περίοδος για μένα. Αντιμετώπιζα οικογενειακά προβλήματα, υπήρχαν και πρακτικές δυσκολίες στα γυρίσματα. Είχε απίστευτη ζέστη στην Κρήτη και φορούσα πολύ βαριά ρούχα. Οι κορσέδες θύμιζαν πανοπλίες και το σώμα μου ήταν γεμάτο σημάδια! Αλλη δυσκολία, το να παίξω στ Αγγλικά. Αποστήθιζα εύκολα το κείμενο, αλλά η φωνή μου δεν μου ακουγόταν οικεία. Επί έναν μήνα στην Κρήτη είχα 12ωρα γυρίσματα και… διάβασμα. Εκείνη την ασκητική περίοδο, κατάφερα να είμαι πιο πειθαρχημένη από ποτέ. Ισως επειδή είχα συναίσθηση της δυσκολίας.
Σου πέρασε από το μυαλό ότι ο El Greco μπορεί να αποτελέσει ένα όχημα για βήματα, ακόμη και στο εξωτερικό;
Αναγκαστικά μου πέρασε, το συζητούσαν συνεχώς, ειδικά οι Ισπανοί. Τι να πω, μακάρι, αν και ακούγεται σαν ένα τρελό όνειρο. Μακάρι να μπορούσα μετά να κάνω αυτό που αγαπάω περισσότερο: ευρωπαϊκές ταινίες. Δεν θα το έλεγα ποτέ αυτό αν εδώ τα πράγματα ήταν διαφορετικά και υπήρχαν ευκαιρίες για όλους μας.
Εχεις σκεφτεί ποτέ να το ψάξεις;
Οχι… Πριν από λίγα χρόνια με ανέλαβε κάποια σπουδαία κυρία στο Παρίσι, με την οποία έκανα κάποια κάστινγκ, για την Τροία, για μια παραγωγή του Λικ Μπεσόν… Μου ζήτησε να μείνω έναν μήνα εκεί. Ομως έκανα πολλά πράγματα στην Ελλάδα τότε. Δεν ήμουν ιδιαίτερα καλή στα κάστινγκ, δεν ήμουν έτοιμη. Το σταμάτησα εγώ.
Θα απογοητευόσουν αν ύστερα από αυτό δεν άλλαζε διαδρομή η καριέρα σου;
Ναι. Είναι πια πολλά τα χρόνια που ξέρω τι ακριβώς θέλω να κάνω.
Μπορεί να φύγει από πάνω σου το στερεότυπο της ωραίας, σέξι κ.λπ.;
(Χαμογελάει) Αυτό πια δεν είναι στις δικές μου δυνάμεις. Τι να πω, νομίζω ότι έχω κάνει σαφές τι θέλω να αφήσω ως στίγμα στη δουλειά αυτή. Δουλεύω μόνο σε κρατικά θέατρα, τηλεόραση έχω να κάνω τρία χρόνια, η επόμενη ταινία μου βασίζεται σε μυθιστόρημα του Θεοτόκη… Σε αυτό, τουλάχιστον, αισθάνομαι υπερήφανη. Δεν είναι εύκολο για έναν ηθοποιό να απέχει. Σε πιάνει φόβος ότι μπορεί να χαθείς. Είμαι, άθελά μου, στη δημοσιότητα και, παρ όλο που ο κόσμος δεν το συνειδητοποιεί, επαγγελματικώς πέρασα μεγάλα διαστήματα που δεν έκανα τίποτα. Ξέρω τι εικόνα υπάρχει για μένα. Ομως, δεν θεωρώ πια ότι τα εξώφυλλα και οι συνεντεύξεις αποτελούν υποχρεωτικό κομμάτι της δουλειάς μας. Δεν πηγαίνω σε εκπομπές, δεν κάνω celebrity περιοδικά, που καλώς υπάρχουν αλλά… Νομίζω ότι είμαι πιο συμφιλιωμένη με τις επιθυμίες μου πια.
Για τον Ελ Γκρέκο τι έμαθες;
Μαγεύτηκα από τον τρόπο που διαχειρίζεται το φως, το ένιωσα κι ας μην είμαι γνώστης. Αλλωστε, το έλεγε και ο δεύτερος τίτλος του σεναρίου: «Ενα ταξίδι στο φως».
«Μπορεί το σκοτάδι να νικήσει το φως;» Αυτό είναι το νέο μότο. Αλήθεια, μπορεί;
Οχι, όχι. Σου φαίνεται αισιόδοξη σκέψη; Είναι παρηγορητική. Σου επιτρέπει να περιμένεις ότι πάντα κάτι καλύτερο υπάρχει μετά, αρκεί να είσαι έντιμος και ειλικρινής.
- Η ταινία El Greco (Audio Visual) θα προβάλλεται από τις 18 Οκτωβρίου.
