Για δεύτερη φορά στη ζωή του ο μεγαλοφυής σκηνοθέτης που ακούει στο όνομα Τέρι Γκίλιαμ είδε ένα μακροχρονιο όνειρό του να φτάνει στο χείλος του γκρεμού της ανυπαρξίας. Αυτή τη φορά όμως δεν ήταν διατεθειμένος να το αφήσει να πέσει. Νικώντας ακόμη και τον θάνατο, έκανε πραγματικότητα το «Ιmaginarium Of Doctor Ρarnassus» που μοιάζει να είναι πολλά περισσότερα πράγματα εκτός από την «επίσημα» τελευταία ταινία του Χιθ Λέτζερ.
Από την Ιωάννα Παπαγεωργίου
Φυγή από την πραγματικότητα
Δράματα, διαπληκτισμοί, ατυχήματα, μικρές ή μεγάλες καταστροφές ήταν πάντα οι συνήθεις συνοδοιπόροι του Γκίλιαμ στο δημιουργικό του ταξίδι. Για να εξασφαλίσει διανομή στο δικό του «Βrazil» (1985) και όχι στην μπάσταρδη, ανώδυνη εκδοχή που σκαρφίστηκε και προωθούσε ο τότε επικεφαλής της Universal, Σιντ Σάινμπεργκ, διαμαρτυρήθηκε σε πρωινές εκπομπές, σε ολοσέλιδες καταχωρήσεις στην κινηματογραφική εφημερίδα Variety και πρόβαλε λαθραία το φιλμ του σε αμερικανικά πανεπιστήμια.
Τρία χρόνια αργότερα οι «Περιπέτειες Του Βαρόνου Μινχάουζεν», αφού είδαν το κόστος τους να διογκώνεται ανεξέλεγκτα, εξαιτίας κυρίως του αλλοπρόσαλλου κλίματος της Ρώμης όπου έγιναν τα γυρίσματα, έπεσαν θύμα της αλλαγής φρουράς στη διεύθυνση της Columbia, που αποφάσισε να θάψει το πιο φιλόδοξο σχέδιο των προκατόχων της, επιφυλάσσοντάς του μίνιμουμ διαφήμιση και διανομή. Μετά το διάλειμμα της σχετικά αναίμακτης ολοκλήρωσης και της καλλιτεχνικής και εμπορικής επιτυχίας που αμφότερα σημείωσαν ο «Βασιλιάς Της Μοναξιάς» (1991) και οι «Δώδεκα Πίθηκοι» (1995), το «Φόβος Και Παράνοια Στο Λας Βέγκας» (1998) ήρθε στον κόσμο όπως ακριβώς το οραματίστηκε ο σκηνοθέτης του, παρά τη σκληρή διαμάχη του με το Σωματείο των Σεναριογράφων που αρνήθηκε να αναγνωρίσει αυτόν και τον Τόνι Γκρισόνι ως μόνους σεναριογράφους του φιλμ, καθώς προϋπήρχε μια διασκευή του ομότιτλου βιβλίου του Χάντερ Τόμσον από τους Αλεξ Κοξ και Τοντ Ντέιβις.
Αντίθετα το «Τhe Man Who Killed Don Quixote», το οποίο κατοικούσε στις σκέψεις του για δέκα ολόκληρα χρόνια, δεν γεννήθηκε ποτέ. Τα ξαφνικά προβλήματα υγείας του Κιχώτη του, Ζαν Ροσφόρ, και ένας τυφώνας που κατέστρεψε ολοσχερώς μέρος των σκηνικών και του εξοπλισμού επέβαλαν πρόωρους τίτλους τέλους, πριν καν συμπληρωθεί μια εβδομάδα γυρισμάτων.
Με την απόγνωση να αναπνέει, αμυδρά έστω, για πρώτη φορά στο βλέμμα του, στο αποκαλυπτικό ντοκιμαντέρ «Lost In La Μancha» του 2002 ο Γκίλιαμ ζητούσε απεγνωσμένα διέξοδο. Την βρήκε στον κατάμαυρα αστείο φόρο τιμής στα παραμύθια των «Αδερφών Γκριμ» (2004). Το Σωματείο Των Σεναριογράφων όμως του έκανε και πάλι τη ζωή δύσκολη, ενώ οι αδερφοί Γουάινστιν, που παρενέβησαν ως από μηχανής θεοί όταν η MGM αποσύρθηκε ξαφνικά από την παραγωγή, ήθελαν να έχουν τον τελικό λόγο στο μοντάζ.
Εξαλλος ο Τέρι άφησε την ταινία σύξυλη, γύρισε το μικρό, φτηνό (και επίσης, σφόδρα αμφιλεγόμενο) «Τideland» και μόνο αφού οι Γουάινστιν έχασαν την υπομονή τους και υποχώρησαν επέστρεψε, έξι μήνες αργότερα, για να ολοκληρώσει τους «Γκριμ». Το αποτέλεσμα δεν τον δικαίωσε. Οι αντιδράσεις ήταν χλιαρές. Και όλα τα μεγάλα στούντιο του γύρισαν τη πλάτη όταν τους εκμυστηρεύτηκε την επόμενη μεγάλη ιδέα του…
«Εχοντας μοιραστεί με τον Τέρι δέκα χρόνια παθών και απογοητεύσεων καταλαβαίνω απόλυτα από πού πηγάζει η ιστορία του Dr Parnassus. Εχει ποίηση αυτό το σενάριο, η οποία το κάνει ακαταμάχητο: ένας κουρασμένος άνθρωπος προσπαθεί εδώ και χρόνια να διαφωτίσει τους συνανθρώπους τους, να τους εκπαιδεύσει πώς να αφήνουν τη φαντασία τους να πετά και να ανθίζει, να κατανοήσουν τη δύναμη των ονείρων τους ως πλούτο και όχι ως βάρος.
Ο Parnassus ΕΙΝΑΙ ο Τέρι. Το σενάριο είναι το ευτυχές παιδί που γεννήθηκε από τη χρόνια μάχη του ενάντια στο σύστημα, από τον πόνο που έχει συσσωρευτεί στη προσπάθειά του να δώσει μορφή σε μεγαλειώδεις ιδέες, από συγκεκριμένα γεγονότα που έλαβαν χώρα τα τελευταία επτά χρόνια: την κατάρρευση του Quixote, την απαίσια εμπειρία με τα στούντιο κατά τη δημιουργία των Αδερφών Γκριμ και τον εγκληματικό χειρισμό της διανομής του Tideland. Στα μάτια μου το Imaginarium είναι μια φανταστική περίληψη όλης της καριέρας του Τέρι, οπλισμένη με ένα εξαιρετικά ώριμο σενάριο. Πιστεύω ακράδαντα πως όλοι όσοι αγαπούν και εκτιμούν τις προηγούμενες δουλειές του Τέρι, θα αντιληφθούν τον Parnassus ως την αποθέωση της τέχνης του». Αυτά δήλωσε με πάθος ο διευθυντής φωτογραφίας και αγαπημένος συνεργάτης του Γκίλιαμ, Νικόλα Πεκορίνι, κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων στο Λονδίνο. Τον περασμένο Ιανουάριο και δύο εβδομάδες πριν τον θάνατο του Χιθ Λέτζερ.
Εξόρμηση στην φαντασία
Η «αποθέωση της τέχνης» του Γκίλιαμ διαδραματίζεται στο σύγχρονο Λονδίνο, όπου καταφθάνει ο 1.000 ετών Δρ. Παρνάσους (Κρίστοφερ Πλάμερ) μαζί με το Imaginarium του – ένα διαδραστικό περιπλανώμενο θέατρο που επιτρέπει στους θεατές να περάσουν μέσα από έναν μαγικό καθρέφτη σε τόπους φανταστικούς, για να ζήσουν τα καλύτερα όνειρα ή τους χειρότερους εφιάλτες τους. Ο μυστηριώδης Τόνι (Χιθ Λέτζερ), που βρίσκεται κρεμασμένος από μια γέφυρα, περισώζεται από τον θίασο και γίνεται μέλος του, δοκιμάζοντας μαζί με τους νέους συναδέλφους του να σώσει την κόρη του Παρνάσους, Βαλεντίνα (Λίλι Κόουλ) από το Διάβολο (Τομ Γουέιτς), ο οποίος την διεκδικεί ως αντάλλαγμα για υπηρεσίας που έχει προσφέρει κατά το παρελθόν στον πατέρα της.
Αποφασισμένος να φτιάξει μια καθαρόαιμα ανεξάρτητη και ασυμβίβαστη ταινία, ο Τέρι αποφάσισε να στηριχθεί σε ευρωπαϊκά κεφάλαια και να αρκεστεί σε έναν προϋπολογισμό ύψους μόλις 30 εκατομμυρίων δολαρίων.
Για να αποφευχθούν περιττά έξοδα σχεδίασε λεπτομερέστατες σειρές από storyboards, ιδιαίτερα όσον αφορά τις φορτωμένες με ειδικά εφέ σκηνές και ζήτησε από τους συνεργάτες του επιμονή και υπομονή, αφού οι αμοιβές τους θα καθυστερούσαν και η παροχή χρημάτων για την παραγωγή του φιλμ θα γινόταν με το σταγονόμετρο. Οργάνωσε επίσης σειρά εξαντλητικών αλλά άκρως παραγωγικών συναντήσεων, ώστε όλοι μαζί να ανταλλάξουν απόψεις για να απλοποιήσουν καταστάσεις, να προβλέψουν τυχόν προβλήματα και να βρουν τις αποτελεσματικότερες και ταυτόχρονα οικονομικότερες λύσεις.
Σε μια από αυτές τις συναντήσεις δήλωσε παρών και ο πρωταγωνιστής των «Αδερφών Γκριμ», Χιθ, ο οποίος βρισκόταν τότε στο Λονδίνο για τα γυρίσματα του «Σκοτεινού Ιππότη» και πέρασε να πει ένα γεια. Ενθουσιάστηκε τόσο από το ατρόμητα σουρεαλιστικό, λυρικό όραμα του Γκίλιαμ που αποφάσισε να συμμετάσχει σε αυτό πάση θυσία, ακόμα κι αν χρειαζόταν να πληρωθεί μόνο ως ανειδίκευτος εργάτης! Η προσθήκη του ονόματός του στους συντελεστές του «Ιmaginarium» έγινε το κλειδί που έβαλε επιτέλους μπρος τη μηχανή της δημιουργίας του.
Για να μην χάσει τον Λέτζερ, που ήταν δεσμευμένος σε άλλη ταινία από τον Μάρτιο του 2008, ο Τέρι άρχισε άμεσα τα γυρίσματα τον Δεκέμβριο του 2007. Τις πέντε πρώτες εβδομάδες πραγματοποιήθηκαν τα εξωτερικά πλάνα, στη γέφυρα Blackfriars, στον υδροηλεκτρικό σταθμό Battersea, στην αγορά Leadenhall, στον καθεδρικό ναό του Saint Paul και στη γέφυρα Tower του νυχτερινού, διαπεραστικά κρύου, αλλά ευτυχώς όχι βροχερού Λονδίνου.
Κι ενώ οι εικόνες που πλάθονταν μπροστά στη κάμερα ήταν ευλαβικά προσχεδιασμένες, οι διάλογοι ήταν σε μεγάλο βαθμό αυθόρμητοι, αφού ο Γκίλιαμ τους είχε αφήσει σε μεγάλο βαθμό ασχημάτιστους, ανάγοντας τους σε ευθύνη των ηθοποιών του, τους οποίους προκαλούσε διαρκώς να αυτοσχεδιάζουν.
Ο Χιθ αποδείχθηκε βιρτουόζος στην συγκεκριμένη άσκηση και με τις γενναιόδωρες ικανότητές του αναδείχθηκε σε κινητήριος δύναμη του όλου εγχειρήματος, εμπνέοντας ερμηνευτικό σθένος ακόμα και στους άπειρους συμπρωταγωνιστές του, όπως τη Λίλι Κόουλ.
Ο 67χρονος σκηνοθέτης του δεν μπορούσε παρά να δηλώνει εκστασιασμένος: «Ισως πρόκειται για τη καλύτερη ταινία που έκανα ποτέ… Είναι γεμάτη μαγεία, θαύματα και όλα τα άλλα υλικά των ονείρων… Είναι αστεία, τραγική, όμορφη και ρομαντική».
Στα τέλη Φεβρουαρίου, κουβαλώντας το σοκ και τις συνέπειες της αιφνίδιας απώλειας του Χιθ, ηθοποιοί και συνεργείο μετακόμισαν στο Βανκούβερ του Καναδά για τα εσωτερικά γυρίσματα. Τρία διαφορετικά πλατό χρησιμοποιήθηκαν για το χτίσιμο των εξωπραγματικών κόσμων που αναπνέουν πίσω από τον μαγικό καθρέφτη. Ενας από αυτούς είναι υποβρύχιος, άλλος βρίσκεται ψηλά στα σύννεφα, πάνω από αμέτρητες, γιγάντιες σκάλες, ενώ κάποιος άλλος στέκει σκαλωμένος σε μια χιονισμένη, απότομη πλαγιά. Ο Τομ Γουέιτς, που είχε ελάχιστα να κάνει στο Λονδίνο, έγινε εδώ η ψυχή της δημιουργικής παρέας. Ενα περίπου μήνα αργότερα, ο Γκίλιαμ μαζί με τον Πεκορίνι αποχαιρέτησαν τους ηθοποιούς τους και επέστρεψαν στο Λονδίνο, όπου συνέχισαν για τέσσερις εβδομάδες τα γυρίσματα με μακέτες – μινιατούρες των σκηνικών τους, πριν αρχίσουν το μοντάζ και την δημιουργία των ψηφιακών εφέ.
Ανώμαλη προσγείωση;
Επί της οθόνης κάποιοι από όσους περνούν μέσα από τον μαγικό καθρέφτη του «Ιmaginarium» γυρίζουν πίσω αναγεννημένοι. Κάποιοι άλλοι χάνονται μέσα σε αυτόν και δεν επιστρέφουν ποτέ. Σαν τον Χιθ που, εκτός οθόνης, έφυγε από τα γυρίσματα του Λονδίνου και δεν επέστρεψε ποτέ όταν αυτά ξανάρχισαν στο Βανκούβερ.
Η είδηση του θανάτου του, στις 22 Ιανουαρίου του 2008, στο διαμέρισμά του στο Μανχάταν, βρήκε τον Γκίλιαμ στο Λονδίνο και στιγμιαία τον παρέλυσε. «Αυτό ήταν. Τελείωσε» μονολόγησε. Η ταινία που έμελλε να γίνει το απόσταγμα ολόκληρης της καριέρας του έμενε μετέωρη. Οταν όμως το αρχικό σοκ καταλάγιασε, το πείσμα του τον κυρίευσε και άρχισε να αναζητά τρόπους διάσωσης και επιβίωσης.
Σκέφτηκε πως από τη στιγμή που ο Τόνι αρχίζει και περιπλανιέται σε φανταστικούς κόσμους, η εμφάνισή του θα μπορούσε να αλλάζει. Αρχικά φλερτάρισε με την ιδέα να χρησιμοποιήσει ψηφιακά εφέ ανάλογα με αυτά που εφάρμοσε ο Ντέιβιντ Φίντσερ στην «Απίστευτη Ιστορία Του Μπέντζαμιν Μπάτον». Το κόστος του, όμως, δεν του το επέτρεπε κι έτσι στράφηκε στους φίλους του.
Ο Τζόνι Ντεπ, ο Τζουντ Λο και ο Κόλιν Φάρελ έσπευσαν να ανταποκριθούν στο κάλεσμά του, ερμηνεύοντας διαφορετικές εκδοχές του Τόνι, κατά τα γυρίσματα στο Βανκούβερ. Και οι τρεις δήλωσαν ότι θα δωρίσουν τις αμοιβές τους στη κόρη του Λέτζερ, Ματίλντα, ενώ ο Γκίλιαμ δεν μπορούσε να κρύψει την ανέλπιδη ευτυχία του: «Είμαι ευγνώμων στον Τζόνι, τον Κόλιν και τον Τζουντ που μου έδωσαν τη δυνατότητα να ολοκληρώσω τη ταινία μου και να μοιραστώ με τον κόσμο την ιδιοφυή ερμηνεία του Χιθ.Με το Imaginarium ελπίζουμε να αγγίξουμε τις καρδιές και τις ψυχές των ανθρώπων, έτσι όπως μόνο ο Χιθ το έκανε».
Τίποτα πια δεν μπορούσε να τον πτοήσει. Ακόμα και το γεγονός πως, αν και πρόκειται για τη τελευταία ταινία του βραβευμένου με Οσκαρ (δεύτερου αντρικού ρόλου για τον Σκοτεινό Ιππότη) πλέον Χιθ Λέτζερ, το «Ιmaginarium Of Doctor Ρarnassus» δεν έχει ακόμα εξασφαλίσει διανομέα στις ΗΠΑ, καθώς το φοβούνται, εξαιτίας των σουρεαλιστικών, πειραματικών διαστάσεων του και την όχι ιδιαίτερα ξεκάθαρη σύνοψη του σεναρίου του. «Οταν δουν τη ταινία τελειωμένη», απαντά γελαστός ο Τέρι, «θα εντυπωσιαστούν τόσο που αποκλείεται να της αντισταθούν. Δεν με πειράζει να περιμένω».
info
Το «Ιmaginarium Of Doctor Ρarnassus» προβλήθηκε εκτός συναγωνισμού στο πρόσφατο φεστιβάλ των Καννών και θα κυκλοφορήσει στις ελληνικές αίθουσες μέσα στην επόμενη κινηματογραφική σεζόν.
