Υπάρχει ο παραδοσιακός τρόπος να κάνεις ταινίες (βρες παραγωγό, βρες λεφτά, γύρισε την ταινία, κυκλοφόρησέ την), και υπάρχει και το crowdsourcing. Στον κόσμο του crowdsourcing χρήστες από κάθε γωνιά της Γης είτε στηρίζουν οικονομικά κάποιο πρότζεκτ είτε ανταλλάσσουν πληροφορίες και συμβάλλουν στην ολοκλήρωσή του, ανάλογα με τις δεξιότητές τους, σαν ένα ιδιόμορφο παζλ της ηλεκτρονικής εποχής. Ο κινηματογραφικός κόσμος, και πιο συγκεκριμένα η ανεξάρτητη σκηνή, δεν άργησε να υιοθετήσει την συνήθεια αυτή – στο φετινό φεστιβάλ του Σάντανς μάλιστα έκανε πρεμιέρα το ντοκιμαντέρ «Life in a day», ένα κολάζ από σύντομα βίντεο χρηστών του YouTube. Στις περισσότερες περιπτώσεις, πάντως, η συμβολή του κοινού είναι χρηματική (οπότε αποκαλείται και με τον όρο crowdfunding), και περιπτώσεις, όπως τα ντοκιμαντέρ «Corporation» και «The Age of Stupid», έχουν ήδη καταφέρει να εξασφαλίσουν τη διανομή τους μέσω δωρεών.
Στις επιτυχημένες crowdfunded απόπειρες μπορεί πλέον να συγκαταλέγεται και το «Χρεοκρατία», το ντοκιμαντέρ των δημοσιογράφων Άρη Χατζηστεφάνου και Κατερίνας Κιτίδη σχετικά με την οικονομική κρίση και το δημόσιο χρέος της Ελλάδας. Οι δύο δημοσιογράφοι, μαζί με την ομάδα παραγωγής που τους πλαισίωσε, αποφάσισαν να αποφύγουν τις παραδοσιακές μιντιακές πλατφόρμες και κυκλοφόρησαν τη δουλειά τους αρχικά αποκλειστικά στο Διαδίκτυο μέσω ιστοσελίδων όπως το YouTube, Dailymotion αλλά και μέσω torrents.
Το προφίλ του ντοκιμαντέρ, το οποίο παρουσιάζει μια εναλλακτική άποψη από αυτές που συζητούνται στα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης, ενδεχομένως να υπαγόρευσε την επιλογή αυτή, η οποία τους βοήθησε να αποφύγουν οποιεσδήποτε παρεμβάσεις στο περιεχόμενο από κόμματα, φορείς ή άλλους χρηματοδότες. «Εφόσον το δεδομένο ήταν η ενημέρωση, δε θέλαμε να βάλουμε ένα αντίτιμο για να μάθει ο κόσμος μια άλλη άποψη. Θέλαμε να διαδοθεί, όσο το δυνατόν περισσότερο, και κυρίως να προκαλέσει συζήτηση. Για αυτούς τους σκοπούς ακριβώς η παραγωγή έπρεπε να είναι δωρεάν και χωρίς δικαιώματα [χρήσης ή αναπαραγωγής]», μας είπε σε συνέντευξή της η μία εκ των δύο σκηνοθετών, Κατερίνα Κιτίδη.
Από τη στιγμή που έδειξαν ένα μικρό δείγμα της δουλειάς τους και κάλεσαν το κοινό να χρηματοδοτήσει την προσπάθεια, η ανταπόκριση ξεπέρασε τις προσδοκίες τους: τα 8.000 ευρώ για τα βασικά έξοδα παραγωγής συγκεντρώθηκαν μέσα σε 14 μέρες από 300 ιδιώτες, σωματεία και ενώσεις, που έχουν τη δυνατότητα να εμφανίζονται ως συμπαραγωγοί στους τίτλους τέλους. Ο λογαριασμός έκλεισε, αφότου συγκεντρώθηκε το διπλάσιο συνολικά ποσό, το οποίο κάλυπτε και τα έξοδα διανομής. Η αναλυτική λίστα εξόδων και εισφορών είναι αναρτημένη στην επίσημη ιστοσελίδα, κάτι που, όπως λέει και η κ. Κιτίδη, είναι ζωτικής σημασίας για ένα τέτοιου είδους εγχείρημα. «Αυτό που νομίζω ότι βοήθησε είναι ότι υπήρχαν όλα τα στοιχεία διαθέσιμα στο Ίντερνετ. Αν ακολουθηθεί αυτό το πρότυπο στο μέλλον, πρέπει να προσέξει κανείς το οικονομικό κομμάτι» Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής μάλιστα η κ. Κιτίδη τονίζει ότι τα επιπλέον χρήματα, τα οποία μέχρι στιγμής αποτελούν το κεφάλαιο για μελλοντικό ντοκιμαντέρ της ομάδας, θα επιστραφούν, αν δεν ανακοινωθούν τα σχέδια μέσα στους επόμενους έξι μήνες.
Μετά την online πρεμιέρα το βράδυ της Τετάρτης 6 Απριλίου, η οποία είχε προωθηθεί μέσω ιστοσελίδων κοινωνικής δικτύωσης και μπλογκ, το ντοκιμαντέρ έχει προβληθεί σε πανεπιστημιακές σχολές, λέσχες, και τοπικά κανάλια της επαρχίας, ενώ οι συντελεστές έχουν ήδη συμφωνήσει σε κινηματογραφική διανομή στην Αθήνα, καθώς και σε μεμονωμένες προβολές στην υπόλοιπη Ελλάδα. Ετοιμάζονται, επίσης, αφότου ολοκληρωθεί ο υποτιτλισμός στα αγγλικά, τα γαλλικά και τα πορτογαλικά, να διανείμουν την ταινία και στο εξωτερικό, αρχικά μέσω οργανώσεων, όπως η CADTM, η επιτροπή για τη διαγραφή του χρέους των χωρών του Τρίτου Κόσμου, και στη συνέχεια ενδεχομένως και σε φεστιβάλ. Ακόμα και ενόψει αυτών των εξελίξεων, όμως, η ομάδα παραγωγής δεν είναι διατεθειμένη να το αποσύρει από τον κυβερνοχώρο, αφού «ειδικά από τη στιγμή που στραφήκαμε στο κοινό, δε θα μπορούσαμε παρά να το δώσουμε πίσω στο κοινό. Το έργο αυτό δεν ανήκει σε εμάς, αλλά στον κόσμο που το πλήρωσε», επισημαίνει η κ. Κιτίδη.
Πέρα από τον τρόπο που επέλεξαν να καλύψουν την επένδυσή τους, αξιοσημείωτη είναι και η διαδικτυακή παρουσία τού «Χρεοκρατία». Οι συντελεστές έχουν κάνει δυναμική χρήση των σύγχρονων μέσων πληροφόρησης και δικτύωσης και τα νούμερα που προκύπτουν, είναι εντυπωσιακά: την ταινία έχουν δει συνολικά πάνω από 680.000 φορές, οι αναφορές στο Google ξεπερνούν το 1.000.000, την επίσημη ιστοσελίδα έχουν επισκεφτεί 320.000 μοναδικοί χρήστες, ενώ η σελίδα της ταινίας στο Facebook έχει 12.780 φίλους και στο Twitter 1.500 μέλη.
Οι δημιουργοί συνεχίζουν να συμμετέχουν ενεργά, όχι μόνο στην προώθηση της ταινίας, αλλά και στη συζήτηση που έχει προκύψει από αυτή. Η ερευνητική ομάδα συγκέντρωσε τις σημαντικότερες από τις ερωτήσεις που τέθηκαν από τους θεατές, τις απάντησε και τις ανάρτησε στην ιστοσελίδα, ενότητα που, σύμφωνα με την κ. Κιτίδη, θα συνεχίσει να ανανεώνεται. Στα σχέδιά τους, επίσης, είναι να εμπλουτιστεί το περιεχόμενο της ιστοσελίδας με το επιπλέον υλικό που δεν μπόρεσε να χωρέσει στο τελικό αποτέλεσμα, το οποίο θα ενταχθεί σε μίνι θεματικά ντοκιμαντέρ, συμπληρωματικά προς το κυρίως έργο. Ταυτόχρονα έχουν ήδη αναρτήσει «μια νέα εκδοχή του σεναρίου, η οποία θα έχει λινκ σε συγκεκριμένες λέξεις που να παραπέμπουν στην έρευνά μας: ποια πηγή συμβουλευτήκαμε, ή τι άλλο υλικό μπορείτε βρείτε πάνω στη συγκεκριμένη λέξη του σεναρίου. Δηλαδή, όχι μόνο το περιεχόμενο αλλά και η έρευνα να είναι διαθέσιμη στο κοινό».
Είναι όμως αυτού του είδους η δημοσιογραφία μία μακροπρόθεσμα βιώσιμη εναλλακτική πρόταση μπροστά στην αδιαμφισβήτητη κρίση, οικονομική και ουσιαστική, των κυρίαρχων ΜΜΕ; Η κ. Κιτίδη πιστεύει ότι «στην κατάσταση που έχουν φτάσει σήμερα τα ΜΜΕ, αυτό που χρειάζεται είναι να βρεθεί ένας τρόπος ώστε να μπορείς να έχεις ανεξάρτητη πληροφόρηση χωρίς δεσμεύσεις είτε από πολιτικούς φορείς είτε από διαφημιστικές εταιρείες, γιατί μεγαλύτερες δεσμεύσεις στην εποχή μας δεν είναι απέναντι στον επιχειρηματία ή φορέα, είναι απέναντι στο διαφημιστικό τμήμα. Για να καταφέρουμε να έχουμε ανεξάρτητη ενημέρωση, ίσως ο καλύτερος τρόπος είναι η χρηματοδότηση από το κοινό.»
Χριστίνα Λιάπη
