Χρειάστηκε τρια χρόνια για να γυριστεί, κι όμως το ντοκιμαντέρ «Αθηνά, εκ του μηδενός», μια συνεργασία του αρχιτέκτονα και παραγωγού Κώστα Γουζέλη με τον σκηνοθέτη Φοίβο Κοντογιάννη παρά τις δυσκολίες, ολοκληρώθηκε και ξεκινά τις προβολές του στον κινηματογράφο Τριανόν.
Σε μια εποχή που τα παραδοσιακά καϊκια «δολοφονούνται» μπροστά στα μάτια των ιδιοκτητών τους, η «Αθηνά», ένα από τα τελευταία ψαροκάικα, πλέει κόντρα στον «άνεμο» με τη δύναμη της αγάπης των δημιουργών της. Στο ντοκιμαντέρ, παρακολουθούμε βήμα, βήμα τη χάραξη του σχεδίου, την επίπονη διαδικασία της κατασκευής, τις ιδιαίτερες προσωπικότητες που συνθέτουν ένα τέτοιο φιλόδοξο εγχείρημα και τους συλλογισμούς που αποτελούν μια ιδιαίτερη στάση φιλοσοφίας ζωής.
Οι δημιουργοί μίλησαν στο cinemag.gr για τη γέννηση της «Αθηνάς», ενός μοναδικού παραδοσιακού ελληνικού ιστιοπλοϊκού σκάφους, μιας Συμιακής σκάφης, ίσως του τελευταίου που φτιάχνεται στην Ελλάδα, καθώς και την διαδικασία γυρισμάτων του ντοκιμαντέρ.
Φοίβος Κοντογιάννης / σκηνοθέτης
Τα γυρίσματα της ταινίας κράτησαν τρία χρόνια – πόσο δύσκολο είναι ένας σκηνοθέτης μικρού μήκους να μπει στην διαδικασία να γυρίσει ένα τόσο απαιτητικό ντοκιμαντέρ; Ποιο ήταν το δυσκολότερο κομμάτι της προετοιμασίας και των γυρισμάτων;
Οι δυσκολίες του ντοκιμαντέρ συγκριτικά με αυτές της μυθοπλασίας είναι τελείως διαφορετικές, ασχέτως αν είναι μικρού, μεσαίου ή μεγάλου μήκους. Λόγω της ανεξάρτητης και χαμηλής παραγωγής του ντοκιμαντέρ, όλοι όσοι συμμετείχαμε στα γυρίσματα, εργαζόμασταν και σε άλλες ταινίες, ο καθένας με την ειδικότητα του, για τα προς το ζην. Το να μπορείς λοιπόν να είσαι παρών στην κατασκευή του καϊκιού, εκτός Αθηνών, ήταν οργανωτικά αρκετά δύσκολο.
Περισσότερο δύσκολο όμως, ήταν η συναισθηματική συνέπεια. Το να πιστεύεις σε κάτι για τρία, τέσσερα χρόνια είναι δύσκολο. Είναι πολύς καιρός και εύκολα μπορείς να χάσεις τον ενθουσιασμό σου για αυτό που κάνεις…
Έχετε συνεργαστεί με μεγάλες ελληνικές παραγωγές όπως «Το Τανγκό των Χριστουγέννων» του Νίκου Κουτελιδάκη ή το «Αν» του Χριστόφορου Παπακαλιάτη. Πόσο διαφορετική ήταν αυτή η δουλειά, αφού είχες και την σκηνοθετική επιμέλεια;
Η δουλειά του βοηθού σκηνοθέτη είναι μια πολύ συγκεκριμένη ειδικότητα και είναι πολύ διαφορετική από του σκηνοθέτη. Έχοντας σκηνοθετήσει τρεις μικρής διάρκειας ταινίες πριν το ντοκιμαντέρ, δεν δυσκολεύτηκα ως προς την σκηνοθεσία, αλλά ως προς το οργανωτικό και συναισθηματικό κομμάτι.
Κατά τα άλλα, μια μεγάλη διαφορά που πρόεκυψε είναι ότι στο ντοκιμαντέρ η οργανικότητα των καταστάσεων δεν σε αφήνει να πάρεις τελικές αποφάσεις μέχρι και την τελευταία μέρα, κάτι που στην μυθοπλασία δεν συμβαίνει συχνά. Στην μυθοπλασία ξεκινάς συνήθως με ένα σενάριο που μέχρι και στο τελευταίο στάδιο του μοντάζ θα τηρηθεί σε μεγάλο βαθμό, ενώ στο ντοκιμαντέρ μαζέψαμε το υλικό πρώτα και ύστερα στο μοντάζ δώσαμε μια σεναριακή δομή.
Πόσο βοήθησε την «Αθηνά» η συμμετοχή της στο περσινό φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης;
Το φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης είναι μια αρχή για πολλά ντοκιμαντέρ λόγω ότι ζητάει την πρώτη προβολή της ταινίας, οπότε ήταν σχεδόν η αρχή για όλη την μέχρι τώρα πορεία του ντοκιμαντέρ…Μέσω του φεστιβάλ προβλήθηκε ύστερα σε νησιά, επαρχιακές πόλεις και μέσω του φεστιβάλ το είδαν και το επέλεξαν από το γαλλογερμανικό κανάλι ARTE για να προβληθεί και στην υπόλοιπη Ευρώπη.
Ποιά είναι τα σχέδια σας για την «Αθηνά» και μετά την «Αθηνά»;
Η «Αθηνά» έχει ήδη προβληθεί σε νησιά, όπως η Πάτμος, Μυτιλήνη, Πάρος, Σύρος , Αίγινα και θα ήθελα να μπορέσω να την προβάλω και σε άλλα. Τα σχέδια μου για την «Αθηνά», ως σκάφος, είναι να μπορώ να ταξιδεύω όσο πιο συχνά μαζί της και κάποια στιγμή να κάνουμε άλλο ένα ντοκιμαντέρ με την ίδια φυσικότητα και ειλικρίνεια που κάναμε και αυτό το ντοκιμαντέρ. Σχεδόν 'κατά λάθος'…
Κώστας Γουζέλης / παραγωγός
Είναι η τρίτη φορά που καταπιάνεστε με την παραγωγή ενός «ναυτικού ντοκιμαντέρ». Νιώθετε ότι με τον καιρό εξελίσσεται αυτή σας η αγάπη για το σινεμά και την θάλασσα;
H πρώτη αγάπη είναι πάντα σημαντική. Η «Ευαγγελίστρια», το πρώτο μου καΐκι, ήταν ένας τέλειος μύθος, βιωμένος μέσα στην μεταχουντική πραγματικότητα. Όμως αποκαλύπτονται με το χρόνο πράγματα που πάνε χέρι-χέρι, με την ωρίμανση και πάντα το να πλέεις στην θάλασσα είναι, το λιγότερο που μπορώ να πω, ένα ξέπλυμα από τα βάσανα.
Όσο για το ντοκιμαντέρ, σκεφτείτε ότι εκτός από το ντοκιμαντέρ του Βασίλη Μάρου για τους Καλύμνιους, δεν έχει γίνει τίποτα επί της ουσίας για την θάλασσα και τους ανθρώπους της. Το «Αιγαίο Νυν και Αεί» που κάναμε με τον Γιώργο Κολόζη, ήταν ένα πλήρες έργο δεκατριών επεισοδίων, που κατέγραφε την ουσία των πραγμάτων. Όλα αυτά σε ένα κράτος, όπου η θάλασσα ιστορικά και μέχρι σήμερα αποτελεί την ζωή του. Για να μην είμαι απόλυτος μ’ άρεσε τις προάλλες ένα ντοκιμαντέρ που είδα τυχαία για το πλοίο των μικρών Κυκλάδων, το «Σκοπελίτης».
Πώς γεννήθηκε η ιδέα για την κατασκευή ενός τέτοιου καϊκιού; Υπήρχε από την αρχή η πρόθεση να καταγραφεί αυτή η προσπάθεια κινηματογραφικά ή προέκυψε στην πορεία;
Μετά από πέντε καΐκια που είχα αναστηλώσει, ήθελα να φτιάξω εξ αρχής ένα καθαρά παραδοσιακό ελληνικό ιστιοφόρο σκάφος, με παλιά χνάρια που να του επιτρέπουν να πηγαίνει καλά με τα πανιά και να μην είναι μπασταρδεμένο. Καθοριστικό για την απόφαση μου ήταν ότι γνώρισα τον άνθρωπο που ήξερε να το φτιάξει και επί πλέον ήταν στο ίδιο μήκος κύματος με μένα, τον Νίκο Δαρουκάκη.
Ο σκηνοθέτης Φοίβος Κοντογιάννης, που ξέρει πολύ καλά την ιστορία μου με τα καΐκια και έχει ζήσει και σε αυτά, ως μικρό παιδί, αποφάσισε μετά από κοινές συζητήσεις να παρακολουθήσει κατ’ αρχάς κινηματογραφικά την κατασκευή του, όσο του το επέτρεπαν οι άλλες υποχρεώσεις του. Γνωρίζαμε και οι δύο ότι αυτό θα ήταν ένα σοβαρό ντοκουμέντο, μιας και στην χώρα μας δεν γίνονται εδώ και πολλά χρόνια τέτοιου είδους σκάφη.
Τι συμβολίζει για εσάς η Αθηνά και η τρίχρονη αυτή προσπάθεια τόσο της δημιουργίας, όσο και της κινηματογράφησής της;
Αυτό είναι θέμα για ολόκληρο βιβλίο. Τηλεγραφικά θα πω ότι είναι μια περίοδος προετοιμασίας, με καθημερινές εμπειρίες, για το ταξίδι στην θάλασσα και την σχετική πάντα ελευθερία που αυτό συνεπάγεται. Μυθολογικά, συμβολίζει όλες τις αγαθές τάσεις του ανθρώπου για δημιουργία, ανακαλύψεις, αρμονία, όλα σε ένα περιβάλλον αγάπης έξω από τις συμπεριφορές του «αυλικού» που μας περιβάλλουν πανταχόθεν.
Η μακρόχρονη κινηματογράφηση του εγχειρήματος, ήταν κατ αρχάς μια ευκαιρία να συνυπάρξω με νέους άξιους και αγαπητούς καλλιτέχνες, τον Φοίβο Κοντογιάννη, τον Γιάννη Κολόζη, τον Μανού Τιλίνσκι και τον Γιώργο Σκαραφίγκα, οι οποίοι είχαν μια εξαιρετική εμπειρία φτιάχνοντας αυτό το έργο και στην συνέχεια όλο αυτό το θετικό συναίσθημα να το κοινοποιήσουμε σε ένα ευρύτερο κοινό.
Με εντολή και συμφωνία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Ελλάδα οφείλει να καταστρέφει τα καΐκια μπροστά στους ιδιοκτήτες τους, ώστε να μειωθεί το φαινόμενο της υπεραλιείας, και όπως φαίνεται η Αθηνά θα είναι από τα τελευταία καΐκια που κατασκευάστηκαν, γιατί η παράδοση μοιάζει να εκλείπει. Πόσο έντονη ήταν για εσάς η σχετική σκηνή που συμπεριλήφθηκε στο ντοκιμαντέρ;
Ναι, αυτό το γεγονός της καταστροφής χιλιάδων καϊκιών- ακούγονται νούμερα 14.000, δεν το έχω τεκμηριώσει- όπως και να έχει, όμως είναι χιλιάδες. Θα αναφερθεί στην ιστορία σαν ένα πολύ μελανό σημείο. Η διοίκηση δείχνει το πρόσωπο της μέσα από αυτό το γεγονός και εμείς όλοι βέβαια το ίδιο.
Η καταστροφή αφορά μια τεράστια ναυτική παράδοση που όλοι οι άλλοι λαοί διαφυλάσσουν, ως κόρην οφθαλμού. Η ψευτοδιαφύλαξη της παράδοσης με τους μηχανιστικούς γελοίους τρόπους προσπαθειών αναπαραγωγής της – σε όλους τους τομείς τεχνών- αφήνει απέξω τελείως την ουσία που είναι το πνεύμα και η δύναμη της παράδοσης, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο γινόταν τα πράγματα, το περιβάλλον της εργασίας, οι ανάγκες, οι σχέσεις των ανθρώπων και η ικανότητα της δημιουργίας χωρίς γνώσεις πέρα από τη μαθητεία στους παλιότερους και την αγάπη για το έργο. Αυτά ακριβώς κατέστρεψαν οι ιθύνοντες μέσα στη διαρκή τρικυμία μυαλού που βρίσκονται. Είναι πολλά χρόνια που βλέπω παρόμοιες σκηνές καταστροφής και πάντα μου έρχεται ένα δάκρυ.
