Κέρδισε δύο βραβεία συμμετέχοντας στο διαγωνιστικό τμήμα του 58ου Διεθνούς Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Λειψίας, προβλήθηκε με αξιοσημείωτη επιτυχία στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, ενώ απέσπασε υποψηφιότητα Καλύτερης Ταινίας Τεκμηρίωσης στα βραβεία της Ελληνικής Ακαδημίας Κινηματογράφου.
Ο λόγος για το εξαιρετικά ενδιαφέρον και αυτονόητα επίκαιρο ντοκιμαντέρ της Μαριάννας Οικονόμου, «Ο Πιο Μακρύς Δρόμος», προβάλλεται σήμερα Πέμπτη 4 Μαΐου (19:15) στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων, στο πλαίσιο του αφιερώματος στο ελληνικό ντοκιμαντέρ με τίτλο «Με τα Μάτια Ανοιχτά».
The Longest Run from Moving Docs on Vimeo.
Με φόντο τις επιδρομές του ISIS στην Μέση Ανατολή, ο Αλσαλέχ και ο Τζασίμ από την Συρία και το Ιράκ, βρίσκονται κρατούμενοι στην φυλακή ανηλίκων του Βόλου με την βαριά κατηγορία της διακίνησης παράτυπων μεταναστών. Μέσα από τη φυλακή μιλάνε στο τηλέφωνο με τους γονείς τους που βιώνουν την τραγικότητα του πολέμου, ενώ προσπαθούν και οι ίδιοι να σώσουν τους εαυτούς τους.
Οι ιστορίες τους ξετυλίγονται στη φυλακή και στο δικαστήριο, αποκαλύπτοντας πώς νέοι αθώοι πρόσφυγες συχνά πέφτουν θύματα εξαναγκασμού των διακινητών, εμπλέκονται στη διακίνηση και τελικά καταλήγουν να εκτίουν βαρύτατες ποινές στις Ελληνικές φυλακές, ενώ οι ίδιοι οι διακινητές συνεχίζουν να δρουν ανενόχλητοι. Αν το δικαστήριο κηρύξει τον Αλσαλέχ και τον Τζασίμ ενόχους, η ποινή φυλάκισής τους μπορεί να φτάσει τα 25 χρόνια.
Η σκηνοθέτις παρακολουθεί στενά τους δύο φίλους στις ελληνικές φυλακές ανηλίκων Βόλου πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη δίκη τους μέσω μίας συναισθηματικής αφήγησης, εκθέτοντας το τραγικό φαινόμενο των επαγγελματιών λαθρεμπόρων, οι οποίοι εκμεταλλεύονται τους ανήλικους μετανάστες. Μέσα από την ιστορία των δύο παιδιών, καταφέρνει να φωτίσει άγνωστες πτυχές της πορείας των προσφύγων προς την Ευρώπη με ευαισθησία και αμεσότητα.
Πώς ήρθες σε επαφή με τον Αλσαλέχ και τον Τζασίμ; Τι σε τράβηξε εξαρχής στην ιστορία τους;
Πριν δύο χρόνια περίπου άκουσα ότι οι φυλακές ανηλίκων στην Ελλάδα είχαν γεμίσει με νέους, κατηγορούμενους για διακίνηση παράτυπων μεταναστών και ότι πολλοί από αυτούς είχαν καταδικαστεί σε φυλάκιση 25 -30 χρόνων. Σοκαρισμένη από αυτή την είδηση άρχισα να ερευνώ το θέμα και αποφάσισα να κάνω ένα ντοκιμαντέρ για αυτά τα παιδιά μέσα στη φυλακή. Έτσι ήρθα σε επαφή με την φυλακή ανηλίκων του Βόλου και ανάμεσα στους κρατούμενους, ξεχώρισα αμέσως τον Τζασίμ που ήταν ο μικρότερος και έμοιαζε τελείως χαμένος για το τι του είχε συμβεί, πόσο σοβαρό ήταν το αδίκημα και τι επρόκειτο να αντιμετωπίσει στο δικαστήριο.
Ο Αλσαλέχ ήταν ήδη 14 μήνες υπόδικος, μοιραζόταν το κελί με τον Τζασίμ και είχαν γίνει φίλοι, μια πατρική φιγούρα για τον Τζασίμ. Η ιδιαίτερη σχέση τους και το γεγονός ότι και οι δύο προέρχονταν από εμπόλεμες χώρες ήταν σημαντικά στοιχεία για το περιεχόμενο της ταινίας. Το δε γεγονός ότι ήταν και οι δύο υπόδικοι όταν τους συνάντησα, προσέφερε μια σεναριακή εξέλιξη. Η απόφαση του δικαστηρίου θα καθόριζε το μέλλον τους.
Οι σκηνές της δίκης του Τζασίμ αφήνουν την αίσθηση μιας τουλάχιστον πρόχειρης – για να το θέσω κομψά – διαδικασίας, τη στιγμή που κρινόταν το μέλλον ενός νέου ανθρώπου. Θα ήθελα να μου μιλήσεις αν θες για τη συναισθηματική σου κατάσταση εκείνη την ώρα. Είναι πάντα διαχειρίσιμο το συναίσθημα ενός κινηματογραφιστή όταν τίθεται ενώπιον τόσο έντονων καταστάσεων; Και κατ' επέκταση, είναι αντίστοιχα ελεγχόμενος ο τρόπος με τον οποίο αυτό παρεισφρέει στη δημιουργία μιας ταινίας;
Στο δικαστήριο, πριν από την δίκη του Τζασίμ προηγήθηκαν άλλες έξι με παρόμοιες κατηγορίες και οι ποινές που επιβλήθηκαν κυμάνθηκαν από 25–30 χρόνια. Όταν λοιπόν ήρθε η σειρά του Τζασίμ, η αγωνία όλων μας ήταν τεράστια. Ήταν η πρώτη φορά, που με τον ρόλο του σκηνοθέτη, βρισκόμουν σε τόσο δύσκολη θέση. Είχα παρακολουθήσει από κοντά την προετοιμασία του για τη δίκη και είχα επίγνωση της μειονεκτικής του θέσης. Ήξερα ότι ο εισαγγελέας θα είναι σκληρός και αποφασισμένος να τιμωρήσει έστω και παραδειγματικά. Ο ίδιος δεν ήταν σε θέση να υποστηρίξει την αθωότητά του. Η όλη διαδικασία ήταν άδικη και άνιση.
Ταλαντεύτηκα πολύ για το αν είχα την δυνατότητα και το δικαίωμα να παρέμβω. Δεν είναι καθόλου εύκολο να κρατήσεις μια συναισθηματική απόσταση ή μια ουδέτερη στάση όταν είσαι μάρτυρας μιας αδικίας που μπορεί να καταστρέψει την ζωή ενός νέου παιδιού από τη μια στιγμή στην άλλη. Προσπάθησα να κρατήσω την θέση του παρατηρητή, πιστεύοντας όμως ότι το συναίσθημα του δημιουργού είναι αναπόσπαστο στοιχείο του έργου του. Ήξερα φυσικά, ότι η παρουσία μας και μόνο μέσα στην αίθουσα του δικαστηρίου θα έπαιζε αρκετά καταλυτικό ρόλο στην τελική απόφαση.
Η ιστορία των δύο νεαρών μοιάζει να εμπερικλείει συμβολικά ολόκληρο το φάσμα της "υποδοχής" και του αδιεξόδου που επιφυλάσσει η σημερινή Ευρώπη σε όσους επιχειρούν να περάσουν τα σύνορά της. Πώς νοηματοδοτείς την εμπειρία που αποκόμισες από τη δημιουργία της ταινίας;
Τα τηλεφωνήματα στη ταινία μεταξύ των κρατούμενων και των γονιών τους από το Ιράκ και την Συρία, είναι η παρουσία του πολέμου μέσα στην ταινία. Ένας πόλεμος που δημιουργεί τις μεταναστευτικές ροές και οι υπεύθυνοι σιωπούν. Η Ευρώπη στην προσπάθεια της να αποτρέψει τα κύματα μετανάστευσης που δημιουργεί ο πόλεμος και να καταστείλει τα κυκλώματα διακίνησης, θεσπίζει αυστηρούς νόμους, σηκώνει τείχη και κλείνει σύνορα. Μια φυλακή στις διαστάσεις μιας χώρας.
Από την εμπειρία που είχα παρακολουθώντας από κοντά την ιστορία των δύο νέων στη φυλακή, το δικαστήριο και μετά την αποφυλάκισή τους, έγινε εμφανές το πολύπλευρο αδιέξοδο που ισχύει στη διαχείριση του προσφυγικού ζητήματος. Αθώοι ανήλικοι πρόσφυγες συλλαμβάνονται και τιμωρούνται αυστηρά χωρίς να αντιμετωπίζεται επί της ουσίας το πρόβλημα της διακίνησης. Ο δε εγκλεισμός μέσα και έξω από την φυλακή σηματοδοτεί το μέγεθος του προβλήματος.
Υπάρχει νομίζω μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα παραδοξότητα που προκύπτει από την εξέλιξη του ντοκιμαντέρ. Ο Αλσαλέχ και ο Τζασίμ μοιάζουν περισσότερο ασφαλείς και προστατευμένοι μέσα στη φυλακή παρά μετά την αποφυλάκισή τους. Το αντιλαμβάνεσαι κι εσύ με τον ίδιο τρόπο;
Η παραδοξότητα προκύπτει από το γεγονός ότι ως φυλακισμένοι δεν κινδυνεύουν να σκοτωθούν στο πόλεμο στη Συρία ή στο Ιράκ. Βιώνουν όμως έναν εγκλεισμό όπως και οι γονείς τους στις εμπόλεμες περιοχές. Όταν αποφυλακίζονται βιώνουν και πάλι τον εγκλεισμό σε μια χώρα που δεν τους θέλει αλλά και δεν τους επιτρέπει να φύγουν. Βρίσκονται μόνοι σε μια κοινωνία εχθρική, χωρίς συγγενείς, χρήματα και κάπου να μείνουν. Είναι ευάλωτοι και αναγκαστικά ωθούνται σε σχέσεις και πράξεις που θα τους βοηθήσουν να επιβιώσουν και να φύγουν παράνομα από τη χώρα.
