Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος

Jang-e jahani sevom

Ένας ανειδίκευτος εργάτης στο Ιράν βρίσκεται από σπόντα να ερμηνεύει τον…Χίτλερ σε μια φθηνή εγχώρια κινηματογραφική παραγωγή, ενώ την ίδια στιγμή προσπαθεί να σώσει μια γυναίκα από τον προαγωγό της. Είναι όμως ακριβώς έτσι τα πράγματα ή είναι θύμα μιας εξαπάτησης; Ευλύγιστο και άνετο στην παρακολούθησή του δράμα, φιλόδοξων προεκτάσεων, που βραβεύθηκε στο τμήμα «Ορίζοντες» του πρόσφατου φεστιβάλ της Βενετίας.

Συντάκτης: Ηλίας Δημόπουλος

ΜΟΙΡΑΣΟΥ ΤΟ

Σε πρώτη ματιά, η ταινία του Σεγιεντί χρησιμοποιεί μια επιτηδευμένη σεναριακή συνθήκη. Είναι και το μεγαλύτερο ατόπημα μιας ταινίας που δεν καταφέρνει να τηρήσει τον αφανή κανόνα της καλής μυθοπλασίας, αυτόν που δεν επιτρέπει την ευκολία της υπαγωγής της κεντρικής ιδέας σε μια οποιαδήποτε συνθήκη, όσο «παράταιρη» κι αν είναι, αρκεί να μπορεί να στεγάσει «αυτό που θέλουμε να πούμε». Ότι στο σημερινό Ιράν στήνεται μια παραγωγή με θέμα της τον Χίτλερ και μια σειρά από ανεξήγητα περιστατικά σε ένα υποτιθέμενο στρατόπεδο συγκέντρωσης δεν έχει τίποτε το ορθολογικό. Είναι εκεί για να στηθεί, όχι δίχως μια σουρεαλιστική ένεση, μια ταινία-σύλληψης. Οπότε για να απολαύσει κανείς την ταινία πρέπει να αναστείλει την δυσπιστία του λίγο περισσότερο από ότι συνήθως – μιλώντας πάντα για ρεαλιστικό σινεμά ιδεών, συναισθημάτων και σχέσεων, όχι για MCU προσθήκη.

Άπαξ και συμβεί αυτό απολαμβάνεις εκείνο στο οποίο το σύγχρονο ιρανικό σινεμά διαπρέπει. Αυτό δεν είναι άλλο από μιας μορφής υπαρξιακό θρίλερ, όπως το έχει ορίσει ο Ασγκάρ Φαρχαντί βασικά, το οποίο οι Ιρανοί όμως θεμελιώνουν χρόνια, πατώντας λίγο στην κινηματογραφική ιστορία τους, λίγο στον ιταλικό νεορεαλισμό και άλλο τόσο λίγο στον Σατιατζίτ Ρέι. Στο σινεμά αυτό, μέσα από διάλογο, περι-πλοκή και μια κεντρική ερμηνεία ενός (ή ζευγαριού) που σπάνια να μην είναι έκτακτα (ομοίως και εδώ, ο Ταναμπαντέχ είναι αξέχαστος), ακολουθείται μια σταδιακή βύθιση σε έναν κόσμο εφιάλτη ο οποίος εγκυμονεί (και τελικά γεννά κιόλας) αντιδράσεις κατακλυσμικές που αμφισβητούν την καρδιά των ανθρώπινων σχέσεων.

Όπως και σε άλλες ανάλογες ταινίες λοιπόν, έτσι και εδώ, στο τέλος φτάνουμε σε μια απαισιοδοξία συντριπτική, σε έναν κόσμο που υπάρχει μεν ήδη εν σπέρματι, κυρίως λόγω της φτώχειας και της περιφρόνησης του ανθρώπου στον άνθρωπο, αλλά στο τέλος ανθίζει κιόλας τα πιο δύσμορφα, τα πιο δυσώδη λουλούδια του κακού του. Ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος εδώ, με σχηματική εμπροσθοφυλακή το σύμβολο του Χάους του 20ού αιώνα, τον Αδόλφο Χίτλερ, δεν είναι άλλος από τις συνέπειες της στιγμής που ο πολύμορφα καταπιεζόμενος επαναστατεί. Δίχως την ελάχιστη πίστη στην συντεταγμένη ιδεολογική επανάσταση, η ταινία φωτογραφίζει (χάρη στην κεντρική της ερμηνεία, απολύτως πειστικά) την στιγμή που ο ατμός διαβολοστέλνει το καπάκι. Κι όποιον πάρει ο Χάρος.

Αυτό που σου υπόσχονται οι Ιρανοί δημιουργοί, και το τηρούν σχεδόν ανεξαιρέτως, είναι η ένταση. Ειδικά όταν ο ήρωας συνειδητοποιεί ότι ο κόσμος γύρω του συμβαίνει σε εγωπαθείς ομόκεντρους κύκλους που δεν τέμνονται ποτέ, όταν συναισθάνεται ότι η παρουσία του, η ειδική του ανθρώπινη υπόσταση, είναι αόρατη παρεκτός όταν είναι χρήσιμη, αφηνιάζει, ο λόγος δίνει τη θέση του σε μια ανεξέλεγκτη έκρηξη. Κάπου εκεί διαισθάνεσαι ότι «αυτό δεν θα τελειώσει καλά» και πράγματι το φινάλε «απαντά» στο (εύστοχο, πάντως) πρόσφατο «Μενού» με μια υπόδειξη περί του τι θα πει αυθεντικά τολμηρή δραματουργία.

Μένουν δύο παρατηρήσεις. Η μία συνδέεται με την δεινότητα του σεναριακού/σκηνοθετικού ελέγχου. Η ταινία ξεκινά σαν νεορεαλιστικό δράμα, μεταπηδά στην σάτιρα, υλοποιώντας και παραδειγματικά την έννοια του deadpan στην μεταμόρφωση του πρωταγωνιστή σε Χίτλερ, γέρνει εκ νέου προς το θριλερικό ανθρωποκεντρικό δράμα, εκρήγνυται προς τη τραγική φάρσα, όταν και όλα μας οδηγούν στην ευπρόσδεκτη απορία, και στρογγυλοκάθεται σε ένα φινάλε που δικαιώνει μεταφορικά και τον τίτλο. Σεναριακά μπορεί να το οραματίζεσαι, όταν όμως βγαίνει και στο πανί, μιλάμε για δεξιοτεχνική σκηνοθεσία.

Η δεύτερη παρατήρηση, ομολογουμένως θεωρητικότερη, συνδέεται με την καθαυτή παρουσία του Χίτλερ ως προσώπου στην ταινία μέσα στην ταινία. Ακόμα και στην αναπαράστασή του, το σύμβολο του Κακού μολύνει τα πάντα στην παρουσία του. Όμως μήπως η σύγκρουση της μυθοπλασίας της ταινίας με την πραγματικότητα της ταπεινής καταγωγής του ίδιου του Χίτλερ, αιτιολογεί εμμέσως τις πράξεις του; Είναι ενδιαφέρουσα η υπόθεση της ταινίας και εδώ ο παραλληλισμός της, ίσως, την απογειώνει: Ο άνθρωπος/λαός που συμπιέζεται και εξωθείται σε ένα περιθώριο που τον απονευρώνει, είναι ικανός για τα πάντα. Ακόμα και για έναν παγκόσμιο πόλεμο.